Wys tans plasings met die etiket stap. Wys alle plasings
Wys tans plasings met die etiket stap. Wys alle plasings

Maandag, Junie 08, 2026

Petersburg

In hierdie vreemde boek word 'n pakkie afgelewer aan comrade Nikolai Ableukhov. Dis in alle waarskynlikheid 'n bom, bedoel om gebruik te word om sy pa - Senator Appolon Ableukhov - om die lewe te bring.

Wat om te doen? Deurgaan of uitchicken, dit in die rivier te gooi of op 'n ander teiken gebruik?

... there were still these swarms of thoughts that thought themselves; it was not he who thought the thoughts, but … the thoughts that thought themselves …

Baie van die pa-en-seun, soos in die toneel waar hulle in stilte saam eet.

Even a semblance of friendship would arise between them by dessert: they were sometimes reluctant to break off the dinner-time conversation, as if they were both afraid of one another; as though each of them were privately and sternly signing a death sentence on the other.

Sonder dat hy homself kan beheer, draai Nikolai impulsief die sleutel aan die blik, en die tik tik tik tik begin. So sal dit aanhou tik dwarsdeur, en Nikolai moet telkens die sleutel terug draai, om nog tyd te wen... totdat hy die laai oopmaak en sy bom weg is...

‘I forgot … You haven’t seen a sort of object in here? Here, in the room … An object like a toy …’

‘A toy, sir …’

‘A child’s toy … a sardine tin …’

‘A sardine tin?’

‘Yes, a toy (in the shape of a sardine tin) – a heavy thing, that one winds up with a key: there’s a little clock inside that ticks … I put it here: a toy …’

Semyonych slowly turned, freed his sleeve from the fingers that had clutched it, stared at the wall for a moment, thought for a moment and then snapped disrespectfully:

‘No!’

Not even ‘No, sir’: simply – ‘No’ …

‘Well, I just thought you might …’



Sondag, April 26, 2026

Nuwe stories - Turgenev

In my jong dae het  ek deur 'n craze vir Russiese  skrywers gegaan. In daardie jare het ek een na die ander verslind.  Onder alles wat ek gelees het kan ek net dink aan een boek van Turgenev - Fathers and Sons.

Ek  onthou niks daarvan nie, dit was 30 jaar gelede, behalwe dat ek nie daarvan gehou het nie. En dit was die  einde van Turgenev. Die lewe is te kort.

My belangstelling is eers nou weer - 'n leeftyd later - geprikkel nadat my nefie vir my die  Oscar-wennende kortfilm van "The Singers" gewys het.

Gesien deur die lens van baie jare is Turgenev nou 'n geleendheid - 'n gat wat gevul kan word, onaangeraak deur dekades, met die jare van ander ervarings.

Die eerste boek was "The Torrents of Spring".

As ek terugkyk van  die einde na die begin, laat dit my dink aan die laaste beeld van Mia Farrow wat loop om haar pasgebore baba vir die eerste keer te sien in "Rosemary's Baby". Wat sy ook al gaan sien - dit gaan epic wees.

Turgenev bou alles hier op -  'n man se goed en dan sy swakheid en verraad - om 'n oomblik te skep waar hy die meisie wat hy verraai het, kontak - na 'n leeftyd - en haar vergifnis soek.

Hoe sy gaan reageer, is alles. 

The Torrents of Spring


Skittles he played in masterly fashion; as he threw the ball, he put himself into amazingly heroic postures, with artistic play of the muscles, with artistic flourish and shake of the leg. In his own way he was an athlete — and was superbly built! His hands, too, were so white and handsome, and he wiped them on such a sumptuous, gold - striped, Indian bandana!


A constrained silence followed…. No one moved. Pantaleone uttered a faint moan.

‘Is it your wish to go on?’ said Dönhof.

‘Why did you shoot in the air?’ inquired Sanin.

‘That’s nothing to do with you.’

‘Will you shoot in the air the second time?’ Sanin asked again.

‘Possibly: I don’t know.’


Maria Nikolaevna was dressed that day very much ‘to her advantage,’ as our grandmothers used to say. She wore a pink glacé silk dress, with sleeves à la Fontange, and a big diamond in each ear.


Snake! ah, she’s a snake!’ Sanin was thinking meanwhile; ‘but what a lovely snake!’


Then the going home to his own country, the poisoned, the devastated life, the petty interests and petty cares, bitter and fruitless regret, and as bitter and fruitless apathy, a punishment not apparent, but of every minute, continuous, like some trivial but incurable disease, the payment farthing by farthing of the debt, which can never be settled….


he described his life, solitary, childless, joyless; he implored her to understand the grounds that had induced him to address her, not to let him carry to the grave the bitter sense of his own wrongdoing,




Knock Knock Knock


Tyeglev confined himself to observing that I had nothing to do with it -  - that something else had guided my hand -  - and this only showed how little I knew him. His voice, strangely calm and even, sounded close to my ear. “But you do not know me,” he added. “I saw you smile yesterday when I spoke of the strength of my will. You will come to know me -  - and you will remember my words.

the world.
“There are indeed,” I assented.
Yes, someone has said truly of suicides: until they carry out their design, no one believes them; and when they do, no one regrets them.

Twee duime opwaarts

On the eve


Turgenev vat 'n lang tyd om al die klein karakters in te klee, voordat die storie
uiteindelik vlam vat, en fokus op net sy en hy.

Die heldin (in hierdie geval) is Elena, 'n meisie wat verlief word op Insarov, 'n fanatiese Bulgaarse patriot, wat lewe om sy land se saak op te neem in die oorlog teen Turkye.

Maar hy sterf (aan natuurlike oorsake) voordat hulle daar uitkom.

Ek onthou die beeld van 'n vrou in 'n skuit wat aanland gaan in 'n vreemde land, die kis van haar geliefde dra na die  strand en hom daar  begrawe. Die beloofde onvervulde land.

Medium




Virgin Soil


Dieselfde storie as "On the Eve", twee keer die lengte - 'n meisie word meegevoer deur die politieke passie van 'n jong man, ontsnap saam met hom uit haar vervelige bestaan, maar die rewolusie ontwyk hulle.

Die "oorbodige man" tema is oor en oor in T, die ou wat niks sinvols kan klaarmaak nie.

Diary of a superfluous man




Sondag, September 14, 2025

Nuwe stories - Chekhov

My Life (*** alles in alles een van die beste)

He gradually passed on to other themes, talked about science, about his thesis, which was liked in Petersburg; he spoke with enthusiasm and no longer remembered my sister, or his grief, or me. He was carried away by life. That one has America and a ring with an inscription, I thought, and this one has his doctoral degree and a scholarly career, and only my sister and I are left with the old things.

***

On weekdays I'm usually busy from early morning till evening. But on feast days, if the weather is good, I take my little niece in my arms (my sister had hoped for a boy but gave birth to a girl) and walk unhurriedly to the cemetery. There I stand or sit, and look for a long time at the dear grave, and tell the girl that her mama lies there.



The Three Sisters ( groei op my, nadat ek 'n tweede produksie gekyk het)

You will be happy. There’s just one thing, only one - you don’t love me! 

IRINA: It’s not in my power! I will be your wife, true and obedient, but love - no, what can I do! [Weeps.] I’ve never loved once in my life. Oh, how I dreamed of love, for a long time how I dreamed, day and night, but my soul was like an expensive piano, shut and its key lost.

***

Do you see that tree? It is dead, but it still sways in the wind with the others. I think it would be like that with me. That if I died I would still be part of life in one way or another



The Seagull (*** baie meer verstaanbaar en verteerbaar as die 3 susters, na die eerste kyk)

Humans, lions, eagles, and partridges, antlered deer, geese, spiders, silent fishes that inhabit the waters, starfish, and those beings invisible to the naked eye,—in short, all living things, all living things, all living things, having completed the doleful cycle, are now extinct…Already thousands of centuries have passed since the earth bore any living creature, and this pale moon to no avail doth light her lamp. No more does the meadow awake to the cries of cranes, and the mayflies are no longer to be heard in the linden groves…



Uncle Vanya ( wow, great. En geen selfmoord )



The Cherry Orchard

Ek het in matriek, 'n miljoen jaar gelede, Chekhov se dramas gelees (ek het nogsteeds die boek in my rak). Hoeveel ek ingeneem het weet ek nie, dit is alles by die een oor in en die ander oor uit. Toe ek probeer terugdink aan hierdie dramas, kon ek net 'n enkele toneel onthou, uit Die Kersieboord.

No, don’t laugh at me! If only my father and grandfather could rise up out of their graves, and see all that’s happened – how their little Yermolai, their abused, semi-literate Yermolai, who used to run around barefoot in winter – how that same Yermolai has bought this estate, the most beautiful spot on earth. Yes, I’ve bought the land on which my father and grandfather were slaves, where they weren’t even allowed into the kitchen

Profeties vir Rusland circa 1900, profeties vir ou Suid Afrika.



Ward No 6 ( *** een van my gunstelinge, 'n reis met 'n bestemming )

Rothschild's violin ( *** baie roerend )

“Remember, Yakov?” she asked, looking at him joyfully. “Remember, fifty years ago God gave us a little baby with a blond little head? You and I used to sit by the river then and sing songs … under the pussywillow.” And with a bitter smile she added: “The little girl died.”

Yakov strained his memory, but simply could not remember either the baby or the pussywillow.

“You’re imagining it,” he said



The Student

“The past,” he thought, “is linked to the present by an unbroken chain of events all flowing from one to the other.” And it seemed to him that he had just seen both ends of the chain, and when he touched one end the other trembled.



A Man in his Shell ('n arme sot wat voor sy fiancee van die trappe af val, en so verneder voel dat dit sy lewenslot, as alleenloper, bepaal)

Gooseberries

About Love ( die lang pad van liefde binne tot liefde buite ) 

Lady with Lapdog  ( *** nog 'n verbode liefde sonder 'n toekoms )

In the Ravine ( yikes! )

Anna around the neck ( 'n verligting om 'n gelukkigerige einde te he)

The Kiss (*** prima )

Peasants ( los 'n onsmaaklike gevoel in die mond )

The Russian Master 

A Case History

The Duel ( *** die meeste van 'n plot en beplanning. Niemand ken die volle waarheid nie )

The Fiancee

He had put his arm round her waist, and was talking so courteously and modestly, and was so happy as he walked around his house, but in all this she saw only vulgarity, stupid, naïve, intolerable vulgarity, and his arm round her waist felt rough and cold like an iron hoop. Every moment she was on the point of running away, bursting into sobs, throwing herself out of the window.


The Two Volodyos ( weereens 'n ander man se vrou )

My wife ( *** koue oorlog par excellance)

Murder (*** soos Chekhov na Sakhalin - die man wat sy ware geloof vind wanneer daar nie meer 'n gehoor is nie)

Terror (  Die terror is 'n dude wat sy vrou en vriend betrap en instinktief wegvlug )

The House with the Mezzanine 

Vanka

The Bet - 'n Dude wat $10mil wet dat 'n jong man nie 10 jaar in gevangenisskap sal verduur nie.

The Bishop

The Black Monk



Maandag, September 26, 2016

As ons twee eers getroud is

Ek het As ons twee eers getroud is hierdie jaar op Radioteater geluister en dit bly myns-insiens - meer as 60 jaar later - een van die beste komedies in Afrikaans. Dit was 'n stapel van ons vroeë teater en verfilm met Frederik Burgers in die 1960s.

Die storie gaan oor die prim-en-proper van der Merwe gesin - ma, pa, Oupa en twee kinders - Afrikaanse stadsjapies van die 1950s. Magriet en Karel - pa en ma - is 25 jaar tevore in 'n oomblik van passie in 'n Las Vegas-erige seremonie getrou is deur 'n "predikant" wat moontlik nie so heeltemal 100% was nie.

Dit was jare terug, maar die hele herinnering knaag aan Magriet. Vir hul 25ste huweliksherdenking vra sy net een geskenk van haar man: sy wil uiteindelik haar huwelikssertifikaat in haar hande vashou, die sertifikaat wat sy nog nooit gesien het nie.

Karel is seker hulle het een "iewers in die huis", maar stem uiteindelik in om 'n nuwe kopie van die Departement van Binnelandse Sake te bestel vir haar gemoedsrus.

Maar dan, op die dag van die groot herdenking, kry hulle 'n brief van die Departement dat daar geen rekord van hul troue is nie...

Die skok van hierdie nuus is die tsunami wat al die komedie maak.

Die vrees dat haar gaste gaan uitvind hulle lewe in sonde. Magriet dwing Karel om 'n tweede keer te trou voordat die gaste opdaag. Wanneer Karel dink sy is absurd dreig sy om van hom te "skei" - iets nog moeiliker om te verduidelik. Dan is daar Oupa en die kinders, almal met hul kinkels. Hoe gered voor die mense kom?

Die titel verwys na 'n pak liefdesbriewe van Karel aan sy vrou, wat hy as 'n jong kêrel vir haar geskryf en sy bewaar het. Elke brief begin met: As ons twee eers getroud is...

Woensdag, Augustus 31, 2016

Ubik

Niks word so oud soos ou sci-fi nie - datums wat so vêr in die toekoms was is so vinnig in die verlede.

Ubik is in 1969 geskryf, dit speel af in die verre 1992 maar die storie "verval" agteruit na 1939, tot op die vooraand van die Tweede Wêreldoorlog.

'n Span mense word opgeblaas in 'n bomontploffing, maar net een van hulle sterf - die baas, Glen Runciter.

Hulle haas om sy liggaam in "half-lewe" te kry - 'n toestand waarin miljoene mense verkeer: die liggaam is bevrore in "cold pac" maar danksy 1992 tegnologie kan die naasbestaande nog met sy/haar geliefde praat deur 'n oorfoon/mikrofoon kopstel wat aan die vrieskas verbind word.

Soos in baie ander sci-fi legkaartstories is daar 'n ander moontlikheid: net Glen Runciter het oorleef en die res van hulle is in half-lewe.

Joe Chip is een van die "oorlewendes", Runciter se vriend en die hoofkarakter wat die wêreld waarin hy oorleef het probeer peil.

Op die oog af is alles normaal, maar alle objekte verval na ouer en ouer weergawes van hulself - videofone word selfone word lessenaar fone word ou draaifone. Hysers word trappe. Sweeftuie word motors en dan koetse, Ruimteskepe word vliegtuie en dan bote.

Dis asof elke objek verander in sy "Platoniese idee", dink Joe.

Joe Chip sien, of verbeel homself hy sien, sy vriend Runciter wat uit 'n ander wereld met hom praat.

Een na die ander word die oorlewendes vermoor totdat Joe Chip die enigste van die oorspronklike groep is. Net soos objekte verval die menslike liggaam ook: na growwe aapvel en skubbe net voor die dood.

Nagmerrie sake.

Maar Joe Chip voel daar is ook iets of iemand wat hom probeer beskerm.

Oral waar hy gaan, in elke era, word daar 'n produk ( of produkte ) adverteer met die naam Ubik. Dis om die beurt verskillende goed met dieselfde naam - 'n skeermes, koffie, slaaisous, medisyne, bier en nog baie meer - maar die naam is altyd dieselfde: Ubik.

Wat is Ubik?

Op een of ander manier sal dit die sleutel tot sy oorlewing wees. Een advertensie wys dat die proses van agteruitgang omgekeer kan word deur Ubik oor 'n objek te spuit. Ou dinge word weer splinternuut. Ten spyte van al hierdie advertensies bly Ubik vir die grootste deel van die storie buite Joe se bereik. Hy weet nie hoe om dit in die hande te kry nie.

Soos al die ander objekte verval Ubik ook - in sy oorspronklike, onbruikbare vorm word dit verkoop as 'n "opkikker" stroop, 'n soort primitiewe Viagra of Tono Bungay.

Die krag van Philip Dick se boek is in hierdie Ubik metafoor: wat verteenwoordig hierdie misterieuse stof? Ubik hou 'n blywende houvas oor die sci-fi verbeelding. Tot vandag toe is daar 'n kultus waarin mense "Ubik" advertensies skep - daar is 'n advertensieagentskap met die naam Ubik in Frankryk.



Ek wil nie die hele storie verder vertel nie - gaan lees die boek.

Daar is 'n oomblik in die die boek wanneer Joe Chip die insig kry dat Ubik kort is vir Ubiquity - geblikte alomteenwoordigheid.

Ek self dink aan Ubik met die koms van elke nuwe weergawe van alles wat verbruik word: nuwe selfone, skoene en klere, 'n nuwe laag Ubik wat daaroor gespuit is - maar met die Platoniese idee nogsteeds dieselfde.

***

I am Ubik. Before the universe was, I am. I made the suns. I made the worlds. I created the lives and the places they inhabit; I move them here, I put them there. They go as I say, then do as I tell them. I am the word and my name is never spoken, the name which no one knows. I am called Ubik, but that is not my name. I am. I shall always be.

Donderdag, Augustus 25, 2016

Die Huis van Dooies


In sy jong dae het Dostoyevsky met die verkeerde intelligensia deurmekaar geraak en is gearresteer met "verbode leesstof".

Dit klink soos 'n belaglike aanklag, en totdat hy ter dood veroordeel is het Dostoyevsky het ook so gedink.

Ek het nog nooit iets uit sy mond gelees oor hoe hierdie doodsafwagting vir hom was nie, maar dis iets wat hy dikwels sy karakters laat ervaar het.

Sy lewe is uiteindelik gespaar en sy vonnis verminder na vier jaar harde arbeid in 'n tronk buite Omsk in Siberië.

Hy het nat agter die ore die tronk binne gegaan - nog niks van die groot romans was geskryf nie, behalwe die pragtige storie "Arm Mense".

Die tronkjare het sy lewensuitkyk totaal verander - Dostoyevsky was nie 'n slagoffer nie; hy het 'n politieke en spirituele ommekeer beleef en is daar uit as 'n spieëlbeeld (in baie opsigte) van die mense wat hom tronk toe gestuur het.

Hy sou vir die res van sy lewe 'n konserwatiewe Slawofiel wees - veragtend van "Westerse waardes", kapitalisme sowel as sosialisme en Katolieke en Protestante ewe veel.

In sy boek oor die tronkjare - Memoirs from the House of the Dead - skryf hy van so 'n ommeswaai

One day I saw a prisoner who had undergone his punishment take leave of his comrades. He had done twenty years’ hard labour. More than one convict remembered seeing him arrive, quite young, careless, thinking neither of his crime nor of his punishment. He was now an old man with grey hair, his countenance sad and morose. He walked in silence through our six barracks. As he entered each of them he prayed before the icon, made a deep bow to his former companions, and begged them to remember him kindly.

Sy katarsis was op 'n manier 'n Faustiaanse deurbraak, Rosemary's Baby, noem dit wat jy wil: want die publikasie van Dead House het hom 'n literere ster gemaak en die fondasie gelê vir al die werk wat sou kom.

Ek het 'n paar maande terug Marcel Proust se boek In Search of Lost Time gelees. Proust skryf baie oor Dostoyevsky, en een opmerking het my veral bygebly: dat Dostoyevsky nie net die siel beskryf nie, maar die huis waarbinne die siel lewe.

But to return to the new kind of beauty that Dostoievsky brought to the world, just as, in Vermeer, there’s the creation of a certain soul, of a certain colour of fabrics and places, so in Dostoievsky there’s the creation not only of people but of their homes, and the house of the Murder in Crime and Punishment, with its janitor, isn’t it as marvellous as the masterpiece of the house of Murder in The Idiot, that sombre house of Rogozhin’s, so long, and so high, and so vast, in which he kills Nastasia Philipovna. That new and terrible beauty of a house, that new and two-sided beauty of a woman’s face, that is the unique thing that Dostoievsky has given to the world

Ek dink aan huis waarbinne die siel lewe nie as die baksteen en sement nie, maar die verwysingsraamwerk, die beperkinge, die veiligheid en rusplek van die siel.

Die Dooies van die Huis van Dooies is die kettingde gevangenis ( Dostoyevsky se arms en voete was in kettings vir sy hele termyn in die tronk ) maar ook die vermoordes - die slagoffers wat spook in hierdie selle en lewend bly in die stories wat vertel word.

Daar is 'n diep streep sado-masochisme in alles wat Dostoyevsky sou skryf. Sy groot romans van Crime and Punishment tot The Brothers Karamazov is die omstandighede wat opbou na moord.

Dead House is dieselfde ding in miniatuur. As voorbeeld, daar is een storie met die naam "Akoulka's husband".

Akoulka is 'n meisie wat haar familienaam klad deur haarself te hoereer aan 'n nikswerd dronklap met die naam Philka. Wanneer haar ma agterkom dat haar kind geld vir seks neem is sy woedend, slaan haar dogter met die sweep en "verkoop" haar aan Chichkoff - 'n ewe-nikswerd vriend van die gehate Philka - vir 300 roubels - min of meer die geld wat haar kind as prostituut verdien het. Alles as straf.

Met die aanloop na Chichkoff en Akoulka se troue spot Philka sy vriend venynig: ek het reeds jou verloofde gehad en sal seker maak dat ek haar weer het wanneer jy jou rug draai.

Maar, tot sy verstomming, ontdek Chichkoff op sy huweliksnag dat sy vrou 'n maagd is. Hy kan nie verstaan wat om daarvan te maak nie.

Intussen doen Philka iets wat blykbaar gereeld deur desperate arm mense van die dag gedoen is: hy bied aan om 'n rykmanskind se militêre diensplig namens hom te doen. Dit is 'n lewe van oorvloed vir die kort tydperk terwyl hy wag om opgeroep te word - die ryk familie sal feitlik enige iets doen om in hul plaasvervanger se guns te bly met geld en persente.

Maar dit alles eindig op die dag wanneer Philka opgeroep word. Voordat hy vertrek na die weermag daag hy by Akoulka en Chichkoff se huis op en vra met groot nederigheid haar vergifnis vir die manier waarop hy haar goeie naam swartgesmeer het. Dit is omdat hy haar liefhet.

Akoulka se antwoord is: ek weet.

Vir Chichkoff is dit soos 'n kers wat doodgeblaas is: nog 'n onvergeeflike, onaanraakbare maagdelikheid in sy vrou.

Daardie nag wel sy moordlus op. Eers deur te dink daaroor; dan vir Akoulka te vertel dat hy haar gaan vermoor; die lang nag waardeur sy moet slaap terwyl sy wag vir die volgende dag ( soos Desdemona vir Othello ); die wete dat sy kan vlug maar nie vlug nie; dat sy haar man kan doodmaak in sy slaap maar eerder wag totdat hy wakker word en opstaan.

Hy neem haar na 'n afgeleë plek waar hy haar keel afsny.

Ek dan skielik is Akoulka weg - 'n verre herinnering, al wat oorbly is Dostoyevsky en Chichkoff wat sit en praat in 'n sel in die gevangenis.

En die volgende oomblik is Chichkoff weg, 'n herinnering van jare terug vir Dostoyevsky, terwyl hy sy boek skryf.

En met 'n oogknip is Dostoyevsky weg, 'n herinnering vir my van die oomblik toe ek sy boek toegemaak en in die rak gesit het.

Dinsdag, Julie 05, 2016

kanna hy kô hystoe

Daar is 'n sekere soort boekskryf wat in werklikheid die wegkerf van hout is, totdat jy kom by die essensie van dinge. Die boek self is die afval op die vloer. Die titel is die essensiële eindpunt daarvan - die pêrel in die oester - 'n hard-gewonne idee, tema, 'n metafoor, 'n visie van dinge.

Dit staan op die voorblad asof alles daarmee begin het, maar kristalliseer stadig, drup drup, in die skryf totdat die regte paar woorde skielik na mekaar verskyn.

In projekbestuur sê ons "die einde is die begin", bedoelende dat vordering eers gemaak kan word wanneer almal die eind-doel duidelik genoeg verstaan. Gewoonlik is 'n groot deel van die aanvanklike rondvallery om die eind-doel vas te vang, en daarna kan die werk begin.

Die kreatiewe proses is ook so - jare se perkolering totdat die sleutel draai, en daarna die werk om dit te realiseer.

Dink aan Fear and Loathing in Las Vegas

Wat sou hierdie boek gewees het sonder daardie twee woorde?

kanna hy kô hystoe is vier sulke woorde. Dis maklik om dit te hoor en te dink - dis nie so besonders nie. Maar dit is.

kanna is die beste Afrikaanse drama wat ek ken, en die krag daarvan lê in die eenvoud van die konsep: 'n ma wat verlang na haar seun.

Die ma is Makiet wat droom oor die dag dat haar liefling seun weer sal terugkom huistoe. Met die tragedie van haar dogter Kitty se moord hoop sy dat Kanna sal kom vir die begrafnis.

Die twee kante van hierdie situasie bevat soveel: Makiet se verlange is die bewaring van hoop - dat iets goeds nog sal gebeur in hierdie lewe. Sy is soos Don Quixote - blind vir die pyn om haar solank hierdie hoop sal bestaan.

Aan die ander kant is daar Kanna se weersin om met hierdie verlede gekonfronteer te word, met soveel slegte herinnerings en skuldgevoelens. Hy het ontsnap uit hierdie wêreld en sy vrees om nie terug te keer nie hou hom aan die gang, net soos haar droom dat hy sal.

Ek het hom swaar grootgemaak, dink Makiet.

Die ironie is in die laaste tonele, wanneer Kanna "gehaal word" op die stasie vir sy ma se begrafnis, omdat die hele woonbuurt so verander het dat hy niks meer daarvan sal herken nie. Die verlede is nie in huise in strate nie, maar tussen mense.

***

Vrinne
lat ons die Bybel oepeslaan
en lat ons daaryt lies –
o Allahoegste Gies
lat hierie woorde na onse harte gaan! –
yt die twiere boek van Mosas
yt die Exoras
yt die viere hoefstuk die ee’ste en die twiere verse –
o God
maak vi’ ons lig moet hierie woorde soes moet kerse! –

toe antwoord Mosas en hy sê: ma’ wat
as hulle my nie glo, nie aan my woorde vat
as hulle sê die Here het nie ga-appear aan my?

ma’ die Here sê vi’ hom: djy sal djou mense lei
wat’s in djou hand?
en Mosas sê: ‘n staf

nou vrinne
dit was al wat hy gahad het
hierie man van God
’n staf
’n dooie stok
en boenop het hy nog gahakkel ok

ma’ die Here het toe lank moet hom gapraat
oor hoe hy moet daai kierie doodgaslaat
het die Egiptenaar
en Mosas het sy groote kop lat hang
en toe
toe skielak was daai selfde kierie in sy hand ’n slang!

nou vrinne
die Here het gabring
aan my sy wonnerwerke oek so
hy het gavra wat’s in my hand
en vrinne
in my hand was my kitaar

kô, lat ons sing

Dinsdag, Junie 14, 2016

Marcel Proust

Proust was die laaste van die groot leeglêers - gebore in 'n aristokratiese geslag wat "gerus het vir 'n lewe" en vir altyd sou verdwyn met die Eerste Wereldoorlog.

Soos ons almal maar het hy in later lewe sin probeer maak uit die gemorsde jare en 'n massiewe boek geskryf : In Search of Lost Time.

Ek het van jongs af verskeie pogings aangewend om dit te lees, maar Proust is baie moeilik. Nie net die lengte van die teks nie, maar ook die ellelange sinne, soos 'n cowboy se lasso, wat vir bladsye lank strek totdat jy nie meer die kloutjie by die oor kan hou nie.

Neem bv iets so eenvoudig soos sy beskrywing van wakker word:

I was convinced of the hostility of the violet curtains and of the insolent indifference of a clock that chattered on at the top of its voice as though I were not there; in which a strange and pitiless rectangular cheval-glass, standing across one corner of the room, carved out for itself a site I had not looked to find tenanted in the soft plenitude of my normal field of vision; in which my mind, striving for hours on end to break away from its moorings, to stretch upwards so as to take on the exact shape of the room and to reach to the topmost height of its gigantic funnel, had endured many a painful night as I lay stretched out in bed, my eyes staring upwards, my ears straining, my nostrils flaring, my heart beating; until habit had changed the colour of the curtains, silenced the clock, brought an expression of pity to the cruel, slanting face of the glass, disguised or even completely dispelled the scent of vetiver, and appreciably reduced the apparent loftiness of the ceiling. 

Proust se eerste flabbergasted lesers het hom beskuldig daarvan dat hy met 'n "mikroskoop" skryf, waarop sy antwoord was - on the contrary it was a telescope that I had used to observe things which were indeed very small to the naked eye, but only because they were situated at a great distance, and which were each one of them in itself a world.

Die boek begin met 'n "Overture" waarin ou, afgetakelde Proust die sleutel tot sy jeug, sy lewe soek. Hy spekuleer dat die verlede nie in 'n foto sal herleef nie, maar 'n sensasie, 'n chemiese reaksie. Dat dit iewers in iets opgesluit is, soos in die Keltiese geloof waar die siel van mense na hul dood in 'n dier ingaan en dat jy eendag weer jou afgestorwe geliefde in 'n hond of voëltjie sal teekom.

In hierdie gees kom die beroemde oomblik wanneer Proust 'n Franse botterkoekie (madeleine) in tee dip en proe.

And as soon as I had recognised the taste of the piece of madeleine soaked in her decoction of lime-blossom which my aunt used to give me immediately the old grey house upon the street, where her room was, rose up like a stage set to attach itself to the little pavilion opening on to the garden which had been built out behind it for my parents; and with the house the town, from morning to night and in all weathers, the Square where I used to be sent before lunch, the streets along which I used to run errands, the country roads we took when it was fine. And as in the game wherein the Japanese amuse themselves by filling a porcelain bowl with water and steeping in it little pieces of paper which until then are without character or form, but, the moment they become wet, stretch and twist and take on colour and distinctive shape, become flowers or houses or people, solid and recognisable, so in that moment all the flowers in our garden and in M. Swann’s park, and the water-lilies on the Vivonne and the good folk of the village and their little dwellings and the parish church and the whole of Combray and its surroundings, taking shape and solidity, sprang into being, town and gardens alike, from my cup of tea.

Proust begin in sy kinderdae met 'n lang beskrywing van twee staproetes wat die gesin gereeld gedoen het: Swann's Way en die Guermantes Way. Daarna volg sy grootword, sy eerste liefdes - beide Platonies (die teater en letterkunde) en seksueel.

Soos James Joyce en Shakespeare het hy 'n ongelooflike vermoë om woorde te vind. Maar anders as happy-go-lucky Shakespeare - wat homself aan niks verbind het nie - is Proust se toon totaal die teenoorgestelde. Hy skryf in 'n ernstige, benoude, soekende stem - nooit snaaks of witty nie; nooit hartseer of soet nie. Dit is dadelik duidelik dat hy skryf om by sy eie persoonlike waarheid uit te kom, 'n waarheid wat nie gekies word nie.

Om die eerste twee boeke te lees is soos om 'n tweeliter Cokebottel oop te maak wat met die trappe afgerol het - soveel gasborrels spuit uit dat dit onmoontlik is om te weet wat die vloeistof daaronder is, of hoe dit gaan proe. Proust het soveel wat hy wil sê en so min wat hy wil vertel, aanvanklik. Daar is feitlik geen ontwikkeling of dramatiese verloop nie. Hy staan stil by 'n oomblik vir 'n honderd bladsye en onderbreek homself vir nog 'n honderd voordat hy weer terugkeer.

Dis eers van die derde boek af dat daar iets in die tru-spieël is, iets waarop die karakters kan terugkyk en verder bou.

Daar is twee boekdele wat mekaar komplimenteer, op verskillende plekke

Place-names: the name

en

Place-names: the place

In die eerste praat hy oor hoe name sy drome inspireer - die name van mense en plekke wat onwillekeurig vir hom droomstof opsuig, nog lank voordat hy die mens ontmoet of die plek besoek.

Doubtless whatever it was that my imagination aspired to, that my senses took in only incompletely and without any immediate pleasure, I had committed to the safe custody of names; doubtless, because I had accumulated there a store of dreams, those names now magnetised my desires; ... so the production of these dreams of the Atlantic and of Italy ceased to depend exclusively upon the changes of the seasons and of the weather. I need only, to make them reappear, pronounce the names Balbec, Venice, Florence, within whose syllables had gradually accumulated the longing inspired in me by the places for which they stood.

Later, in die tweede deel, besoek hy die dorp Balbec vir die eerste keer, waar hierdie kasarm uiteindelik aan die gang sal kom. Die binnetree van die dorp is soos die verlies van sy maagdelikheid, sy illusies

but as for Balbec, no sooner had I set foot in it than it was as though I had broken open a name which ought to have been kept hermetically closed, and into which, seizing at once the opportunity that I had imprudently given them, expelling all the images that had lived in it until then, a tramway, a café, people crossing the square, the branch of the savings bank, irresistibly propelled by some external pressure, by a pneumatic force, had come surging into the interior of those two syllables which, closing over them, now let them frame the porch of the Persian church and would henceforth never cease to contain them.

Hierdie onvermoë om romantiek te keer vs die wrede werklikheid is 'n tema wat dwarsdeur die boek trek.

Die eerste boeke bevat lang dele oor hul buurman Charles Swann, die seun van 'n ryk makelaar. Swann word verlief op 'n courtesan Odette en almal in high-society is verstom dat hy haar nie kan afskud nie.

I do feel it’s absurd that a man of his intelligence should let himself suffer for a woman of that sort, and one who isn’t even interesting, for they tell me she’s an absolute idiot!” she added with the wisdom invariably shown by people who, not being in love themselves, feel that a clever man should only be unhappy about a person who is worth his while; which is rather like being astonished that anyone should condescend to die of cholera at the bidding of so insignificant a creature as the comma bacillus.

"Liefde" in Proust is 'n bitter, pessimistiese ding. Dis 'n verslawing soos kokaine, die kompulsie om te besit, en daar is geen plesier in nie. Hy beskryf die verhouding tussen twee mense as 'n pendulum tussen verveeldheid (wanneer sy by jou is) en angstigheid (wanneer sy nie by jou is nie).

Daar is een hele boek - The Captive - waarin hy sonder trots of verleendheid beskryf hoedat hy sy eie liefdesobjek, Albertine, "gevange hou, soos 'n Chinese Prinses in 'n bottel". Hy vergelyk hierdie weefsel van persente, beloftes, leuens en dreigemente tussen hom en haar met die 1001 Arabiese nagte; Albertine as Scherezade wat stories van liefde vertel sodat sy nog 'n dag kan leef.

Die siel kan nie besit word nie - dit is die tema van soveel van die grootste letterkunde in die wereld.

Maar as jy dit nie kan besit nie, kan jy dit ook nie los nie.

It is terrible to have the life of another person attached to one’s own like a bomb which one holds in one’s hands, unable to get rid of it without committing a crime.

Is dit moontlik dat 'n skrywer te goed kan skryf vir sy eie beswil, het ek halfpad deur gewonder? Die oneindige vermoë om te artikuleer word 'n doel, sonder substansie wat agterbly.

Proust se beskrywings is in baie opsigte net vel-diep - dis ryk mense se toegangsbeheer en skinder wat niks nuuts bring nie. The question is not to be or not to be, but to belong or not to belong.

...as he approached Swann, he seemed to be exhibiting at once an utter contempt for his person and the most tender regard for his hat.

Dis is op 'n manier ook Proust se houding, hy het minder simpatie vir sy karakters as vir hul klere. Laat in die boek erken hy dat hy nie die oppervlak van menswees kan waardeer nie

So the apparent, copiable charm of things and people escaped me, because I had not the ability to stop short there—I was like a surgeon who beneath the smooth surface of a woman’s belly sees the internal disease which is devouring it. If I went to a dinner-party I did not see the guests: when I thought I was looking at them, I was in fact examining them with X-rays.

Een pragtige uitsondering is die dood van sy ouma, iemand vir wie hy duidelik baie lief was.

An hour or two later Françoise was able for the last time, and without causing it any pain, to comb that beautiful hair which was only tinged with grey and hitherto had seemed less old than my grandmother herself. But now, on the contrary, it alone set the crown of age on a face grown young again, from which had vanished the wrinkles, the contractions, the swellings, the strains, the hollows which pain had carved on it over the years. As in the far-off days when her parents had chosen for her a bridegroom, she had the features, delicately traced by purity and submission, the cheeks glowing with a chaste expectation, with a dream of happiness, with an innocent gaiety even, which the years had gradually destroyed. Life in withdrawing from her had taken with it the disillusionments of life. A smile seemed to be hovering on my grandmother’s lips. On that funeral couch, death, like a sculptor of the Middle Ages, had laid her down in the form of a young girl.

Die hele boek is geskryf in die eerste-persoon, in die vorm van 'n herinnering. Dit vermy alle pogings om te drama te maak. Daar is geen onverwagte besoekers by die deur nie; geen konflik en resolusie; geen diskriminasie tussen belangrik en onbelangrik nie, die onkruid is tussen die blomme.

Moet 'n mens dit dan as die waarheid lees? Indien wel, wie is ons held?

Proust neem name inderdaad baie ernstig op: M. de Charlus bly M. de Charlus die hele boek lank, terwyl sy liefdesobsessie "Charlie" is. Hoekom is die een so formeel en die ander so informeel? Meer nog, die teks word kunsmatig gewring sodat ons verteller se naam nooit een keer genoem word nie, Nie in die aanspreek of enige ander verwysing nie. Proust is so paranoies hieroor dat hy ook nie sy pa en ma se naam of familienaam ooit laat val nie.

Die storie volg die styg en val van Proust in high-society. Wat maak hom aantreklik vir mense? Ek dink nie Proust, wat so diep skepties oor alles en almal is nie, weet self nie.

Op 'n stadium noem hy dat die basiese onsekerheid tussen mense spruit uit die feit dat jy jou gedagtes ken maar nooit jou liggaam sien nie. In ander mense kan jy hul liggaam sien maar ken nooit hul gedagtes nie.

Een na die ander word feitlik al die karakters - mans en vrouens - as homoseksueel "ontmasker". Proust vertel sy ontdekking daarvan elke keer asof dit met verstomming en pyn was.

Almal is gay behalwe "hy". Die werklike Proust was gay, so in 'n sekere opsig moet alles seker op sy kop gedraai word. Dis nie die waarheid nie, dis 'n ander soort waarheid, "a unity unaware of itself".

reminiscences of the kind evoked by the noise of the spoon or the taste of the madeleine, or those truths written with the aid of shapes for whose meaning I searched in my brain, where—church steeples or wild grass growing in a wall—they composed a magical scrawl, complex and elaborate, their essential character was that I was not free to choose them, that such as they were they were given to me. And I realised that this must be the mark of their authenticity.

Die grootsheid van hierdie ding, het ek gedink, gaan nie in die skryf, die karakters of die drama wees nie. As dit sal kom, sal dit moet kom in 'n idee.

Aan die einde van hierdie epos is 'n boek met die naam Time Regained. Dis 'n ambisieuse titel.

Dit kom op 'n stadium wanneer Proust onttrek uit die samelewing en 'n semi-kluisenaarsbestaan begin voer. Na 'n dekade of wat kom die Eerstewereldoorlog en dan verdere epiphanies: soos die madeleine se smaak aan die begin hoor Proust, in die leë kasteel van die Guermantes familie waar hy soveel keer gekuier het, die klink van 'n lepel op 'n bord.

Dit is soos 'n roepstem van die misterieuse waarheid.

Sy ou vriendin Gilberte - angstig om hom uit die huis uit te kry - bied aan om vir hom 'n partytjie te gooi met 'n groep intellektuele vriende, maar hy vra haar om hom eerder aan jong meisies voor te stel that they should serve to renew within me the dreams and the sadnesses of my youth and perhaps, one improbable day, a single chaste kiss.

Gilberte is die dogter van Odette en Swann - "a whore and a Jew" - soos iemand hulle beskryf.

Na Swann se dood trou Odette met haar skelm lover de Forcheville en ma en dogter verander hul familienaam, sodat geen spikkel Joodsheid, geen herinnering van Swann in hul lewens oorbly nie.

Na 'n lang draai, kom Proust terug na die oomblik waar hy Gilberte vir jong meisies vra.

“Let me fetch my daughter for you,” she said, “I should so like to introduce her to you. She is over there, talking to young Mortemart and other babes in arms who can be of no possible interest. I am sure that she will be a charming little friend for you.

I was astonished to see at her side a girl of about sixteen, whose tall figure was a measure of that distance which I had been reluctant to see. Time, colourless and inapprehensible Time, so that I was almost able to see it and touch it, had materialised itself in this girl, moulding her into a masterpiece, while correspondingly, on me, alas! it had merely done its work. 

I thought her very beautiful: still rich in hopes, full of laughter, formed from those very years which I myself had lost, she was like my own youth.


Hierdie meisie - in vlees en bloed - is die verlore tyd.

Aan die einde skryf hy oor die wegval van doodsvrees, omdat hy besef dat hy reeds gesterf het met elke liefdesverlies

These successive deaths, so feared by the self which they were destined to annihilate, so painless, so unimportant once they were accomplished and the self that feared them was no longer there to feel them, had taught me by now that it would be the merest folly to be frightened of death. Victor Hugo says:


I know that fruit falls to the wind that shakes it,

that birds lose their feathers and flowers their fragrance,

that Creation is a great wheel

that cannot move without crushing someone;


months, days, waves of the sea, eyes that weep

pass under the blue sky;

grass must grow and children die;

I know it, O God!



Proust op sy doodsbed


***

Na Swann se dood dink Proust aan die raaisels van die afgestorwe man se lewe en die dinge waaroor hy nooit gevra het nie.

The death of others is like a journey one might oneself make, when, already sixty miles out of Paris, one remembers that one has left two dozen handkerchiefs behind, forgotten to leave a key with the cook, to say good-bye to one’s uncle, to ask the name of the town where the old fountain is that you want to see. While all these oversights which assail you, and which you relate aloud and purely for form’s sake to your travelling companion, are getting as sole response a blank disregard from the seat opposite, the name of the station, called out by the guard, only takes you further away from henceforth impossible realisations, so much so that you cease to think about irremediable omissions, and you unpack your lunch and exchange papers and magazines.

Saterdag, Januarie 30, 2016

Fear and Loathing in Las Vegas



In 1971 het daar 'n artikel in Rolling Stone tydskrif verskyn wat legendaries sou word: Fear and Loathing in Las Vegas.

Voordat ek daaroor skryf wil ek teruggaan na een generasie tevore. Aan die einde van die 1950s het Jack Kerouac se boek On the Road verskyn. Dit is deur geslagte van jongmense aangegryp as 'n inspirasie van 'n manier van vry-lewe, sonder al die moraliteit en bagasie van jou ma en pa. [ Ek onthou hoe Koos Kombuis eenkeer vertel het hoedat dit sy lewe verander het ]

Ek self, soos baie ander, het dit in my twintigs gelees. Dit is so lank terug dat ek feitlik niks daarvan kan onthou nie, behalwe dat ek die boek gehaat het. Ek kan nie eers onthou wat my so gepla het nie - ek dink dit het iets te doen gehad met Kerouac se heldeverering vir sy guru: kleintydse dief slimkop Dean Moriarty. In alles van hierdie ou kon ek die kiem van Charles Manson voel, iemand wat die drang na 'n soort blindheid-wat-pyn-verdoof in mense kan sien en vervul. Maar On the Road was positief, dit het 'n nuwe soort lewe voorspel wat gelewe kon word.

Teen die tyd dat Fear and Loathing in Las Vegas verskyn het het daardie lewensstyl gekom en gegaan en homself uitgewoed. Daar is 'n pragtige paragraaf in die middel daarvan

There was a fantastic universal sense that whatever we were doing was right, that we were winning. And that, I think, was the handle—that sense of inevitable victory over the forces of Old and Evil. Not in any mean or military sense; we didn’t need that. Our energy would simply prevail. There was no point in fighting—on our side or theirs. We had all the momentum; we were riding the crest of a high and beautiful wave.


So now, less than five years later, you can go up on a steep hill in Las Vegas and look West, and with the right kind of eyes you can almost see the high-water mark - that place where the wave finally broke and rolled back.


Hunter Thompson, die skrywer, was 'n junkie wat Rolling Stone se "sport lessenaar' beman het. Sy "artikel" het begin as 'n reis om 'n motorfiets resies, die Mint 400, te dek. Maar in werklikheid is dit net hy en "my attorney, Dr Gonzo", wat elke moontlike dwelm op aarde uitprobeer en spekuleer oor enige ander vorms van highs wat hulle moontlik kan kry - van pepersprei in die gesig tot menslike bloed wat hulle by Sataniste koop.

My attorney has never been able to accept the notion—often espoused by reformed drug abusers and especially popular among those on probation—that you can get a lot higher without drugs than with them.

Op een stadium vra iemand vir Thompson of hy okay is, hy sweet dat dit klap. Hy stel die man gerus

I went to a doctor and described my normal daily intake of booze, drugs and poison he told me to come back when the sweating stopped. That would be the danger point, he said—a sign that my body’s desperately overworked flushing mechanism had broken down completely

Saam met al sy illussies oor die 1960 het die idee van "objektiewe joernalistiek" vir Thompson gesterf. In die plek daarvan het hy wat hy gedoen het "Gonzo joernalistiek" genoem - 'n mengsel van waarheid en fiksie en vooroordele alles in een.

The only thing I ever saw that came close to Objective Journalism was the closed-circuit TV that watched shoplifters in the General Store at Woody Creek, Colorado. I always admired that machine, but I noticed that nobody paid much attention to it until one of those known, heavy, out-front shoplifters came into the place ... but when that happened, everybody got so excited that the thief had to do something quick, like buy a green popsicle or a can of Coors and get out of the place immediately.

So much for objective journalism.

Die hele idee van Fear en Loathing was om op te hou worry verantwoordelik en regverdig wees en net uit te leef wat uit jou binneste kom - maak nie saak hoe lelik dit was nie.

I'm OK, You're OK? Overrated. 

The importance of Liking Yourself is a notion that fell heavily out of favor during the coptic, anti-ego frenzy of the Acid Era—but nobody guessed, back then, that the experiment might churn up this kind of hangover: a whole subculture of frightened illiterates with no faith in anything.

Thompson was 'n politieke dier en het in die 60s as Sheriff van Aspen gestaan. Maar skielik was daar 'n geslag jonger mense en vir hulle was politiek just a game played by old people, like bridge.

Las Vegas? Thompson verag die plek en beskryf die kombinasie van geld, dobbel en akrobatiese skouspele as "what the whole hep world would be doing on Saturday night if the Nazis had won the war. This is the Sixth Reich"

Soos Raskolnikov in Crime en Punishment probeer Thompson homself oortuig dat die enigste misdaad is om gevang te word. Daar is 'n gebed aan die Here wat hy doen terwyl hy uit die hotel probeer vlug sonder om sy rekening te betaal.

Do me this one last favor: just give me five more high—speed hours before you bring the hammer down. Which is not really a hell of a lot to ask, Lord, because the incredible truth is that I am not guilty. My primitive Christian instincts have made me a criminal. Creeping through the casino at six in the morning with a suitcase full of grapefruit and “Mint 400” T—shirts, I remember telling myself, over and over again, “You are not guilty.” This is merely a necessary expedient, to avoid a nasty scene. 

Thompson het die Fear and Loathing formule oor en oor herhaal in nuwe artikels, totdat hy besef het dat tyd aanbeweeg het. As 'n frase was "fear and loathing", soos "low culture for high-brows", so suksesvol dat dit betekenis verloor het.
















Oscar Acosta, sy vriend - die werklike "Dr Gonzo, my attorney", het 'n paar jaar later verdwyn en is nooit weer gesien nie. Gegewe sy lewensstyl het Thompson, soos meeste ander mense, aanvaar dat hy vermoor is. Oor sy vriend het hy gesê

Oscar was one of God’s own prototypes—a high-powered mutant of some kind who was never even considered for mass production. He was too weird to live and too rare to die—and as far as I’m concerned, that’s just about all that needs to be said about him right now.

Beide mans het 'n smaak vir vuurwapens en messe gehad.

And I liked to shoot them—especially at night, when the great blue flame would leap out, along with all that noise...and, yes, the bullets, too. We couldn't ignore that. Big balls of lead/alloy flying around the valley at speeds up to 3700 feet per second.

But I always fired into the nearest hill or, failing that, into blackness. I meant no harm; I just liked the explosions. And I was careful never to kill more than I could eat"


Wat besiel 'n mens om so aan te gaan?

Hamlet dink op die laaste dag van sy lewe aan al sy koggel en narspel en erken

I have shot mine arrow o'er the house and hurt my brother

In al daardie jare van skiet-in-die-donker en nie omgee wie aan die ander kant is nie, het Thompson ooit iemand seergemaak, doelbewus of nie, wonder ek? Ek wil graag glo hy het nie, dat hy op sy manier nog onskuldig was toe hy - baie jare later - uiteindelik homself doodgeskiet het.

Die nota wat hy gelos het, was

No More Games. No More Bombs. No More Walking. No More Fun. No More Swimming. 67. That is 17 years past 50. 17 more than I needed or wanted. Boring. I am always bitchy. No Fun — for anybody. 67. You are getting Greedy. Act your (old) age. Relax — This won't hurt

Woensdag, November 18, 2015

Radioteater

Radio het geboorte aan my verbeelding gegee. As kind, voor boeke, flieks, televisie en musiek het ek radio geluister. Elke aand het ons die "twintig oor sewe" storie saam geluister, maar vir my was die hoogtepunt die een aand 'n week van Radioteater direk na die vervolgverhaal - 'n laaaaaaang storie, 'n "storie in jou mond" - soos my seuntjie gevra het toe hy klein was.

Na al die jare onthou ek nogsteeds die enorme impak wat Pendoring Edms Bpk, Germanicus, die rebellie van lafras verwey en Periandros van Korinthe op my gemaak het.

Winde het gewaai en alles het verander, maar Radioteater bestaan nogsteeds.

In hierdie week van paniek oor Afrikaans en Stellenbosch en al daai dinge, herinner ek myself dat ons dit moet ondersteun wat reeds bestaan. Veral as dit gratis is, soos Radioteater. Wie weet vir hoe lank dit daar sal wees?

Radioteater is deesdae as potgooie beskikbaar ( op die oomblik hier ) en kan maklik vanaf 'n selfoon geluister word, in die motor of terwyl ek stap. Ek wil almal aanmoedig om dit te doen, veral mense wat nie sommer in harde teater kom nie.

Mense van my geslag wonder seker of die medium nog die vermoeë het om te betower, soos in daardie jare toe daar niks anders was nie. Jonger mense sal nie eers weet waarvan ek praat nie.

Die formaat is basies 60 of 90 min lange Afrikaanse dramas - dikwels verwerkings van dramas, boeke en kortverhale, maar baie keer oorspronklike werk ook. 'n Paar stemkunstenaars, byklanke en dialoog wat so bietjie gedraai word om te help - Wie loop daar!

[ As 'n jong man het Orson Welles die "To be or not to be" toespraak uit Hamlet gesny vir sy radio produksie. Irrelevant tot die storie, het hy gesê. :) ] 

In die ou dae was "hoorbeelde" 'n groot ding - die ou manne het daarvoor geskryf omdat so vry was: jy kon van een oomblik spring van antieke Rome na Egipte, van die verlede na die toekoms.

Ek onthou nog die begin van NP van Wyk Louw se Dias: jy hoor die see, 'n boot en 'n man wat sê:

Hoe gly ons mas se punt met die sterre langs...

En vandag?

Ek is nogal verbaas oor die nuwe materiaal - 'n goeie halfdosyn van die werke waarna ek onlangs geluister het handel oor verkragting of kindermolestering. Soms, soos in Martie Swanepoel se Sonate, in grafiese detail. Maar dan, op die oomblik wys Dis ek, Anna in flieks en dis 'n reuse sukses.

Daar is nog gereeld verwerkings van "klassieke tekste". Ek het veral gehou van die dramatiserings van Andre Brink se Lobola vir die Lewe en Bartho Smit se Putsonderwater. [ Gister se verbanne materiaal is vandag se klassieke tekste ].

Daar is ook verwerkings uit internasionale letterkunde, vertaal in Afrikaans: Ibsen se Die vrou uit die see, Calvino se Baron op die Bome en Riana Scheepers se verwerking van die Sherezade legende: 'n Lang lang nag.

Ek is 'n dagdromer, en vir my is dit nogsteeds 'n plesier om na te luister. Ek doen dit nie, soos in my kinderdae, in die aand om die tafel nie, maar wanneer ek stap of in die motor. Ek kan sien hoedat vreemdelinge rondom my my verstom aankyk wanneer ek skielik hardop in die straat saamleef met dit waarna ek luister... ( screw them )

Verlede week was daar 'n langer-as-gewoonlike produksie: Van die Vlees, geskryf deur Karien Polley. Dit is 'n mengsel van drama & horror & heksery in die ou Hollandse Kaap. Dit was een van die bestes wat ek nog na geluister het - 'n bitter pil, nie vir die met 'n swak gestel nie.

Lang storie kort: gaan luister en ondersteun ons Afrikaanse kunstenaars. Dit kos niks.

Al wat doodgaan wanneer 'n taal sterf is die betekenis wat mense daarin wou skep.

Christoff Blaauw se spookstorie: Nagrit na Keetmanshoop

Donderdag, November 12, 2015

Die Blou van Onthou

Laat ek dit regkry: Colette word gebore rondom die 1930s, haar dogter is Nandi en die se dogter is Tina. Tussen die drie vrouens strek hulle storie tot vandag.

Ek het dit verskriklik geniet.

Dis regtig net hulle drie. Die mans wat in die boek verskyn praat omtrent tien sinne in totaal - lovers of te not.

Die politiek-van-die-dag, hetsy die Afrikaner optrek van 1938, 1961 se Republiek of 1994 se Nuwe Suid-Afrika, word alles genoem, maar as deel van die tapyt waaroor hierdie karakters loop.

'n Groot deel van die boek het 'n verbasende fatalistiese gevoel.

Colette van binne, gevolg deur Colette van buite (wanneer haar dogter die verteller word), gevolg deur Colette - poof! weg.

Dieselfde met Nandi, die probleemdogter (sonder onderdom, en uiteindelik, wanneer sy op sterwe is, sonder geslag) wat haar baba (Tina) weggee vir aanneming. Wat van haar word is die groot raaisel, wat Marita van der Vyfer slim wegsteek.

Die hele boek het net een liefdesoomblik, 'n dirty-month-in-Portugal wat eindig in 'n liefdesbrief waaraan die skrywer seker vir 'n maand lank geskaaf het.

Dan uiteindelik, nadat die lewe al sy vermorsing uitgewoed het, na al die in-die-pad mans afgesterf is, verander die toon in 'n liriese borreling van afwagting vir die geluk wat vir Colette, as Ouma, bestem is.

Dis alles baie lig, lig-swaar en lig-fantasie - maar wat kan ek sê - dis baie lekker, soos om met toe oë in 'n warmwater bad te lê en net die gevoel te geniet.

My gunsteling oomblik is wanneer Colette "deur die poskaart stap" - wanneer sy op die boot klim wat haar na Engeland neem, vir die eerste keer buite Suid-Afrika, weg van haar ouers.

Maandag, November 02, 2015

The Beast in the Jungle

Henry James was lief daarvoor om 'n raaisel in die lug te laat hang vir 'n hele boek lank. What Maisie Knew. Net tien bladsye oor en nogsteeds wonder ek wat de *** dit is wat hierdie dogtertjie weet. Maar dis die idee.

Die kroon van hierdie soort ding is daardie grootste van groot horror verhale: The Turn of the Screw. Dis 'n meesterwerk van die mind wat die horror van kindermishandeling wys soos niks wat ek ooit gelees het nie [ maar vermink deur die reeks swak flieks wat daarvan gemaak is ]. Screw hou die vraag oop - tot op die laaste oomblik - wie is die martelaar en wie is die een wat gemartel word?

En dan hierdie verhaal: The Beast in the Jungle. Dis een van daai stories wat eers soos niks voel nie, maar met tyd gegroei en gegroei het.

Die held, John Marcher, is 'n man wat glo dat iets verskrikliks vir hom, iewers in sy lewe voorlê. Hy gebruik hierdie voorbode as 'n verskoning om intimiteit te vermy.

Something or other lay in wait for him, amid the twists and the turns of the months and the years, like a crouching beast in the jungle. It signified little whether the crouching beast were destined to slay him or to be slain. The definite point was the inevitable spring of the creature; and the definite lesson from that was that a man of feeling didn’t cause himself to be accompanied by a lady on a tiger-hunt.

Dit is "hy". "Sy" is May Bartram, 'n vrou wat gefassineer is met Marcher se obsessie en besluit om rond te hang om te sien wat met hom gaan gebeur.

Daar is baie maniere om hierdie situasie te interpreteer - en James, Mr Dubbelsinnig - moedig dit alles aan.

Een manier is dat Marcher met 'n ernstige perversie worstel, iets wat May vir hom help toesmeer. Henry James was gay in 'n era toe hy diep in die kas moes bly.

You help me to pass for a man like another.

Soos in die Johnny Cash lied The Beast In Me.

'n Ander manier is dat die Beast 'n meganisme van die ego is, 'n manier om kosbaarheid aan die self te gee. Dit is van die eerste oomblik duidelik dat Marcher 'n egomaniak is. Hy kyk na ander mense en dink they indeed had been wondrous for others, while he was but wondrous for himself; which, however, was exactly the cause of his haste to renew the wonder by getting back, as he might put it, into his own presence.

Die Beast is die enigste rede waarom May aangetrokke is tot Marcher - en haar belangstelling veroorsaak die stadige druk dat iets moet gebeur.

Maar ook: haar geloof in hierdie Beast is die enigste rede waarom Marcher vir May in sy lewe verdra. So word hierdie twee verbind deur hierdie gesamentlike illusie. Allerande klein dinge gebeur, en gesamentlik, maar afsonderlik, wonder hulle: is dit die oomblik?

Die storie word vertel in wat in werklikheid net een groot toneel is: na 'n dekade herontmoet Marcher en May. Sy is op sterwe. Dit lyk asof Marcher haar meer en meer vermy het - teleurgesteld met die gewone banaliteit van sy eie lewe.

Gaan jy my verlaat?  vra hy haar. (Wat 'n ego - hy bedoel nie dat sy gaan sterf nie, maar dat sy gaan ophou glo).

Inteendeel sê sy: jy hoef nie meer te wag nie, die Beast is op jou...

Marcher weet nie hoe om hierop te reageer nie - al kan hy sien dat sy verwag dat hy moet verstaan wat sy probeer sê.

Sonder 'n getuie, sterf die Beast uit Marcher se lewe saam met May.

What it presently came to in truth was that poor Marcher waded through his beaten grass, where no life stirred, where no breath sounded, where no evil eye seemed to gleam from a possible lair, very much as if vaguely looking for the Beast, and still more as if missing it. He walked about in an existence that had grown strangely more spacious, and, stopping fitfully in places where the undergrowth of life struck him as closer, asked himself yearningly, wondered secretly, and sorely, if it would have lurked here or there.

Die laaste toneel is Marcher wat by May se graf staan en wonder oor wat sy gesê het: jy hoef nie meer te wag nie, die Beast is op jou...

The beast had lurked indeed, and the beast, at its hour, had sprung; it had sprung in that twilight of the cold April when, pale, ill, wasted, but all beautiful, and perhaps even then recoverable, she had risen from her chair to stand before him and let him imaginably guess. It had sprung as he didn’t guess; it had sprung as she hopelessly turned from him, and the mark, by the time he left her, had fallen where it was to fall. He had justified his fear and achieved his fate; he had failed, with the last exactitude, of all he was to fail of; and a moan now rose to his lips as he remembered she had prayed he mightn’t know.

Die Beast is die idee wat die grootste deel van sy lewe verorber het, sonder liefde en samesyn, totdat dit te laat was. Hy is die Beast.

Terloops, so tien jaar gelede was daar groot nuus toe 'n nuwe, onbekende gedig van die jong Sylvia Plath ontdek is.

Tea leaves thwart those who court catastrophe,
designing futures where nothing will occur:
cross the gypsy’s palm and yawning she
will still predict no perils left to conquer.
Jeopardy is jejune now: naïve knight
finds ogres out-of-date and dragons unheard
of, while blasé princesses indict
tilts at terror as downright absurd.
The beast in Jamesian grove will never jump,
compelling hero’s dull career to crisis;
and when insouciant angels play God’s trump,
while bored arena crowds for once look eager,
hoping toward havoc, neither pleas nor prizes
shall coax from doom’s blank door lady or tiger

Dinsdag, Oktober 13, 2015

Vermeer van die Vrystaat

In herinnering aan Karel Schoeman plaas ek hierdie weer.

***

Die held van 'n Ander Land is Versluis, 'n Nederlander wat na Bloemfontein reis in die 19de eeu vir sy gesondheid. Daar maak hy vriende met 'n groep Nederlanders en Duitsers wie se doen en late die gros van die boek uitmaak.

'n Groot deel van alles is Versluis se bepeinsing van hierdie barre, onvriendelike, afgeleë wêreld: wat maak hy daar en wat is die sin daarvan?

In ander lande is daar gode en geeste in die woude en skeure in strome. Maar hier is daar niemand nie. Geen geeste het nog ooit van hierdie land besit geneem nie, geen gode is hier gebore nie. Niks het ooit hier gebeur nie. Daar is maar net hierdie lee ruimte, hierdie stilte. Dit wag maar eintlik is daar niks wat dit verwag nie.

Die mense op Bloemfontein - soos Versluis hulle ervaar - is 'n verlenging van die natuur. Hulle bly ontoeganklik - vriendelik, maar sonder enige intimiteit. Deel van die wild van die veld van hierdie land, hulle behoort aan iets waaraan hy nie behoort nie.

Niks gaan gebeur in die Vrystaat omdat Versluis opgedaag het nie. Geen intriges, grappies, seks of skandale waarvan hy gaan deel wees nie. Niks om oor huistoe te skryf nie. Net die lewe wat voortrammel soos die koets waarmee hy deur die Karoo gereis het. Dieselfde landskap vir myle.

Vir baie lank is dit net Karel Schoeman wat popspeel met sy museumstukke: aandetes en wandelings en partytjies, oggendbesoeke, 'n voorlesing van Duitse gedigte.

Pragtige stukkies prosa

Lig brand in die winkelvensters en die nat strate glans onder die straatlanterns. Die wiele van die rytuig ploeg deur die vuil mengsel van modder en smeltende sneeu. Die kerkklok slaan met sy fyn huiwerige klokkespel oorkant die dakke. Die gordyne is toegetrek.

Maar stadig maar seker word die lae van die ui geskil.

Versluis kom hoesend en proesend daar aan en dit is kwalik 'n geheim waarheen alles lei. In die hotelkamer langs syne moet hy luister na 'n onsigbare Skotse vrou wat op sterwe lê

die wanhoping gehoes wat aanhou en aanhou, asof dit die lewe self is wat daar uitgehoes word in die donker en die eensaamheid.

Dit is 'n donker voorbode van wat vir Versluis voorlê. Teen die middel van die boek is daar die beskrywing van 'n groot troue, wat eindig op Joyceaanse noot

In die Winterpark staan die bome kaal en die musiekkoepel is verlate. Die grasvelde en paadjies waar die mense in die somer na die musiek geluister het is leeg. Die vlag is gestryk en in die wind kletter die tou woedend teen die vlagstok. Die huweliksfees is verby.

Versluis verbeter en versleg. Hy vra sy dokter of hy gaan sterf.

Hy buig. Hy gaan. Byna geluidloos trek hy die deur agter hom toe. So eenvoudig, so vanselfsprekend is dit, dink Versluis by homself, om iemand te laat weet dat hy op sterwe lê. En so eenvoudig is dit om die meededeling aan te hoor.

Daarna kyk hy anders na die landskap

Sy sterfte staan vas, 'n feit soos die wortels van die boom, die miere en die stof wat hy waarneem. Vir hom is daar geen vooruitsig om die ontkiemende saad tot boom te sien groei nie.

Nog 'n jong, ongelukkige en sieklike Nederlander - Gelner - daag op en weer 'n keer sien Versluis sy toekoms flits. Die klimaks van die boek is die nag wat hy saam met Gelner deurbring - the sickness unto death.

In hierdie nag langs Gelner se bed besef hy dat die storie van "die gesonde lug van Afrika" snert is. In werklikheid is dit net 'n manier is om die sterwendes te verwyder voor die oë van die gesondes - deur hulle weg te stuur soos olifante en na die olifant begrafplaas.

Daar is reise wat hy nooit sal voltooi nie, dink hy. Paaie waarvan hy die einde nooit sal bereik, gebiede wat hy nooit sal ontdek nie. Togte langs die liggame van ander mense. Ontdekkingsreise in die hart en die gemoed van andere. 

Lang ekspedisies waarvoor 'n lewe nie genoeg is nie. 

Karel Schoeman is Karel Schoeman: Vermeer van die Vrystaat.


13 Okt 2015

Donderdag, Oktober 01, 2015

Die Swerfjare van Poppie Nongena

Daar is 'n oomblik in hierdie boek waar die treinkondukteur nader stap om Poppie en haar vyf kinders te waarsku dat hulle afklimpunt naby is.

Hy weet van hulle soort mense. Hy het al voorheen mense van die Kaap op Arnoldon afgesit, mense wat nie weet waarnatoe hulle oppad is nie.

Soos 'n klip wat jy op die een plek optel en op 'n ander plek gaan neersit, dink hy. Hulle wys niks op hulle gesigte nie.

Hier is ek veertig jaar laat vir die prom. Ek het nooit Die Swerfjare van Poppie Nongena gelees nie en ek sou nooit nie, was dit nie vir 'n onderhoud met Elsa Joubert op RSG wat ek toevallig gehoor het nie.

Twee dinge wat sy gesê het het my bygebly:

Kort nadat Poppie vrygestel is het 'n Afrikaanse prof vir haar geskryf en gesê dat daar vandag twee keer meer mense in sy wêreld is as gister.

Die ander ding was: die feit dat ons Afrikaners forseer word om te dink oor ons verhoudings met ander mense is 'n verrykende ervaring wat baie mense in ander lande nooit het nie.

Die jare word nooit genoem nie, maar ek skat die Poppie in die storie is gebore in die laat 1930s. Haar kinderjare was op Upington en Lambertsbaai aan die Wes-Kaap. Poppie en haar broers Hoedjie, Plank en Mosie is Xhosas maar word Afrikaans groot.

Die Xhosas in Lambertsbaai word uiteindelik na die Kaap forseer, waar 'n nuwe stad vir Bantoes gebou word: Nyanga.

Maar in Kaapstad begin 'n uitmergelende, nimmereindigende stryd om 'n "pas" en 'n pas verlenging te kry. Ure en ure en dae en dae in die toue in Observatory en dan in Nyanga.

Sy sien voor haar die klein leë kantoortjie met die groot tafel en die venster wat oopgeskuif is en die maer wit man wat agter die tafel sit. Sy sluk wat op en af skuif soos hy kyk na die papier wat voor hom neergesit is. Sy wit vingers met die geel haartjies daarop wat, terwyl hy lees, met die potlood sit en kap. Of alreeds terwyl hy lees, voel voel na die stempel wat eenkant lê. Met die datums wat daarop uitgekerf is, wat gedraai kan word deur die beweging van sy vingers sonder dat hy daarna kyk, so goed ken hy dit. Na EXTENSION 1 MAAND, 2 maande, 3 maande, 'n jaar. Of niks.

Dit is 'n stryd wat Poppie uiteindelik verloor, en sy word forseer om na 'n land te trek wat sy nog nooit gesien het nie: Ciskei. Hier leef Poppie en haar kinders van R40 'n maand wat haar petroljoggie-man in Kaapstad vir haar aanstuur.

Na haar man se dood aan 'n toordokter se medisyne (Ek het ge-try om goed te doen, ek het nie geweet ek maak my dood nie, is sy laaste woorde) moet Poppie weer terugkeer na die Kaap, sonder haar kinders, om te probeer geld verdien.

Hier belowe 'n wit vrou om haar pas-probleme uit te sorteer as sy sal onderneem om vir 'n jaar te bly werk en nie swanger te word nie.

Of is jy klaar pregnant? vra die vrou.

In die eerste helfde van die boek sien Poppie hoedat elkeen van haar broers, en sy, een na die ander skool verlaat en uitskiet om hulle potjie te probeer krap.

Toe is ma se droom van 'n geleerde kind weg.

In die tweede helfde van die boek word dit duidelik dat hierdie eintlik die enigste droom is: 'n kind met beter kanse as wat ek gehad het.

Ek moet Elsa Joubert ter ere gee - sy probeer nooit om sake te melk of kuns daarvan te maak nie.

Een van Poppie se grootste oomblikke is wanneer sy moed bymekaarskraap om vir 'n ander huis te vra in Mdantsane - een in 'n geteerde straat - en, teen almal se verwagtings, dit kry!

Wat sê Poppie van hierdie ongelooflike oomblik?

Dit was vir my baie lekker dat hulle my ge-change het.

Die laaste deel van die boek word oorheers deur die onluste van 1976, wat van Soweto na die Kaap en dwars deur die land sprei. Tot Poppie se afgryse moet sy sien hoedat haar droom van geleerde kinders (soos haar ma voor haar) sterf in die brande van hierdie spasma geweld. Sy probeer die onverwagte uitbarsting van onluste verduidelik met 'n Xhosa gesegde

Ek wou gehad het dat jy op my liddoring moet trap. Daai slag as jy op my liddoring trap gaan ek jou slaat.

[ Dit het my weer laat besef hoedat dood 'n katalis vir verandering is: in Ukraine, in Tunisië, en in Suid-Afrika - van die aartappel boikot in die 50s ('n boer wat 'n swart kind in 'n aartappelland begrawe het) tot Sharpeville en Soweto en Marikana. ]

Ek vermoed dat baie blankes heimlik hul troos aan die gedagte dat meeste swartmense vandag, na 20 jaar van ANC regering, nog in soortgelyke omstandighede leef.

Maar Poppie gee nooit 'n naam aan dit wat met haar gebeur nie. Die woord apartheid, kolonialisme, kapitalisme of uitbuiting word nie een keer gebruik nie. Behalwe vir die kerk sien Poppie geen troos, geen held, geen ontsnapping vir haarself nie. Sy voel veilig in haar pandok soos 'n slak in sy skulp.

Al wat sy sê, in die laaste paragraaf, is

God is my getuie, ek het die moeilikheid nie gesoek nie.

**


Poppie se frases

Iemand wat baie swaarkry hier is my vrou; iemand wat gehelp moet word is my vrou. [ 'n Brief vir hulp ]

Ek is gevang. [ 'n Polisieman vra wat sy in die stasie doen ]

Sy sit net een soort sit. [ Kla oor haar skoonsuster ]

Waar is my pa se mense? [ Haar broer vra haar ma - hy wil trou ]

Ons het nie 'n kind hierso nie [ Die familie, wanneer die ongewensde vryer kom ]

Maar toe het ek liewerster gelag. [ wanneer 'n man praat van trou ]