Saterdag, Januarie 30, 2016

Fear and Loathing



In 1971 het daar 'n artikel in Rolling Stone tydskrif verskyn wat legendaries sou word: Fear and Loathing in Las Vegas.

Voordat ek daaroor skryf wil ek teruggaan na een generasie tevore. Aan die einde van die 1950s het Jack Kerouac se boek On the Road verskyn. Dit is deur geslagte van jongmense aangegryp as 'n inspirasie van 'n manier van vry-lewe, sonder al die moraliteit en bagasie van jou ma en pa. [ Ek onthou hoe Koos Kombuis eenkeer vertel het hoedat dit sy lewe verander het ]

Ek self, soos baie ander, het dit in my twintigs gelees. Dit is so lank terug dat ek feitlik niks daarvan kan onthou nie, behalwe dat ek die boek gehaat het. Ek kan nie eers onthou wat my so gepla het nie - ek dink dit het iets te doen gehad met Kerouac se heldeverering vir sy guru: kleintydse dief slimkop Dean Moriarty. In alles van hierdie ou kon ek die kiem van Charles Manson voel, iemand wat die drang na 'n soort blindheid-wat-pyn-verdoof in mense kan sien en vervul. Maar On the Road was positief, dit het 'n nuwe soort lewe voorspel wat gelewe kon word.

Teen die tyd dat Fear and Loathing in Las Vegas verskyn het het daardie lewensstyl gekom en gegaan en homself uitgewoed. Daar is 'n pragtige paragraaf in die middel daarvan

There was a fantastic universal sense that whatever we were doing was right, that we were winning. And that, I think, was the handle—that sense of inevitable victory over the forces of Old and Evil. Not in any mean or military sense; we didn’t need that. Our energy would simply prevail. There was no point in fighting—on our side or theirs. We had all the momentum; we were riding the crest of a high and beautiful wave.


So now, less than five years later, you can go up on a steep hill in Las Vegas and look West, and with the right kind of eyes you can almost see the high-water mark - that place where the wave finally broke and rolled back.


Hunter Thompson, die skrywer, was 'n junkie wat Rolling Stone se "sport lessenaar' beman het. Sy "artikel" het begin as 'n reis om 'n motorfiets resies, die Mint 400, te dek. Maar in werklikheid is dit net hy en "my attorney, Dr Gonzo", wat elke moontlike dwelm op aarde uitprobeer en spekuleer oor enige ander vorms van highs wat hulle moontlik kan kry - van pepersprei in die gesig tot menslike bloed wat hulle by Sataniste koop.

My attorney has never been able to accept the notion—often espoused by reformed drug abusers and especially popular among those on probation—that you can get a lot higher without drugs than with them.

Op een stadium vra iemand vir Thompson of hy okay is, hy sweet dat dit klap. Hy stel die man gerus

I went to a doctor and described my normal daily intake of booze, drugs and poison he told me to come back when the sweating stopped. That would be the danger point, he said—a sign that my body’s desperately overworked flushing mechanism had broken down completely

Saam met al sy illussies oor die 1960 het die idee van "objektiewe joernalistiek" vir Thompson gesterf. In die plek daarvan het hy wat hy gedoen het "Gonzo joernalistiek" genoem - 'n mengsel van waarheid en fiksie en vooroordele alles in een.

The only thing I ever saw that came close to Objective Journalism was the closed-circuit TV that watched shoplifters in the General Store at Woody Creek, Colorado. I always admired that machine, but I noticed that nobody paid much attention to it until one of those known, heavy, out-front shoplifters came into the place ... but when that happened, everybody got so excited that the thief had to do something quick, like buy a green popsicle or a can of Coors and get out of the place immediately.

So much for objective journalism.

Die hele idee van Fear en Loathing was om op te hou worry verantwoordelik en regverdig wees en net uit te leef wat uit jou binneste kom - maak nie saak hoe lelik dit was nie.

I'm OK, You're OK? Overrated. 

The importance of Liking Yourself is a notion that fell heavily out of favor during the coptic, anti-ego frenzy of the Acid Era—but nobody guessed, back then, that the experiment might churn up this kind of hangover: a whole subculture of frightened illiterates with no faith in anything.

Thompson was 'n politieke dier en het in die 60s as Sheriff van Aspen gestaan. Maar skielik was daar 'n geslag jonger mense en vir hulle was politiek just a game played by old people, like bridge.

Las Vegas? Thompson verag die plek en beskryf die kombinasie van geld, dobbel en akrobatiese skouspele as "what the whole hep world would be doing on Saturday night if the Nazis had won the war. This is the Sixth Reich"

Soos Raskolnikov in Crime en Punishment probeer Thompson homself oortuig dat die enigste misdaad is om gevang te word. Daar is 'n skreeusnaakse gebed aan die Here wat hy doen terwyl hy uit die hotel probeer vlug sonder om sy rekening te betaal.

Do me this one last favor: just give me five more high—speed hours before you bring the hammer down. Which is not really a hell of a lot to ask, Lord, because the incredible truth is that I am not guilty. My primitive Christian instincts have made me a criminal. Creeping through the casino at six in the morning with a suitcase full of grapefruit and “Mint 400” T—shirts, I remember telling myself, over and over again, “You are not guilty.” This is merely a necessary expedient, to avoid a nasty scene. 

Thompson het die Fear and Loathing formule oor en oor herhaal in nuwe artikels, totdat hy besef het dat tyd aanbeweeg het.
















Oscar Acosta, sy vriend - die werklike "Dr Gonzo, my attorney", het 'n paar jaar later verdwyn en is nooit weer gesien nie. Gegewe sy lewensstyl het Thompson, soos meeste ander mense, aanvaar dat hy vermoor is. Oor sy vriend het hy gesê

Oscar was one of God’s own prototypes—a high-powered mutant of some kind who was never even considered for mass production. He was too weird to live and too rare to die—and as far as I’m concerned, that’s just about all that needs to be said about him right now.

Beide mans het 'n smaak vir vuurwapens en messe gehad.

And I liked to shoot them—especially at night, when the great blue flame would leap out, along with all that noise...and, yes, the bullets, too. We couldn't ignore that. Big balls of lead/alloy flying around the valley at speeds up to 3700 feet per second.

But I always fired into the nearest hill or, failing that, into blackness. I meant no harm; I just liked the explosions. And I was careful never to kill more than I could eat"


Wat besiel 'n mens om so aan te gaan?

Hamlet, die nar-koggelaar, erken op die laaste dag van sy lewe

I have shot mine arrow o'er the house and hurt my brother

In al daardie jare van skiet-in-die-donker en nie omgee nie, het Thompson ooit iemand seergemaak, doelbewus of nie, wonder ek? Ek wil graag glo hy het nie, dat hy op sy manier nog onskuldig was toe hy - baie jare later - uiteindelik homself doodgeskiet het.

Die nota wat hy gelos het, was

No More Games. No More Bombs. No More Walking. No More Fun. No More Swimming. 67. That is 17 years past 50. 17 more than I needed or wanted. Boring. I am always bitchy. No Fun — for anybody. 67. You are getting Greedy. Act your (old) age. Relax — This won't hurt

Vrydag, Januarie 08, 2016

As You Like It

Kevin Kline en Alfred Molina in Kenneth Branagh se filmweergawe 
Wat beteken die woorde As You Like It?

Die tradisionele antwoord is dat As You Like It 'n "pastorale drama" is (wat dit ook al beteken), en dat Shakespeare inter alia sê "Hier is een soos wat julle plebs daarvan hou".

Die drama is verbasend gewild met akteurs - wat ek kan verstaan - en met gehore ( vir iets so staties en on-dramaties - verstommend ).

Eerstens: dink aan As You Like It as 'n klomp hippies wat dagga rook in 'n woud en sit en snert praat oor die wereld daar buite.

Vergeet vir 'n oomblik dat dit 'n drama is en dat iets veronderstel is om te gebeur - sonder daardie verwagting word As You Like It ongetwyfeld een van Shakespeare se grootste werke, een van my absolute gunstelinge. Shakespeare onderdruk die "storie" - gender-bender Rosalind wat die woud in vlug - soveel as moontlik. Alles speel af in "die forest of Arden" waar dit ookal is.

Kenneth Branagh het 'n wonderlike fliek daarvan gemaak, wat afspeel in...errrm... 19de eeuse Japan.

Sy fliek sny ongelukkig een van die teks se juwele uit - TOUCHSTONE se verduideliking van hoe konflik in high-society werk.

I did dislike the cut of a certain courtier's beard: 
he sent me word, if I said his beard was not cut well, 
he was in the mind it was: 
this is called the Retort Courteous.
If I sent him word again 'it was not well cut,' 
he would send me word, he cut it to please himself:
this is called the Quip Modest
If again 'it was not well cut,'
he disabled my judgment: 
this is called the Reply Churlish. 
If again 'it was not well cut,
he would answer, I spake not true: this
is called the Reproof Valiant
If again 'it was not well cut,
he would say I lied: this is called the
Counter-check Quarrelsome: and so to the Lie
Circumstantial and the Lie Direct.

As You Like It is deurdrenk met sinisme en melankolie soos daardie - en dis nie sommer enige melankolie nie:

JAQUES
I have neither the scholar’s melancholy, which is emulation; nor the musician’s, which is fantastical; nor the courtier’s, which is proud; nor the soldier’s, which is ambitious; nor the lawyer’s, which is politic; nor the lady’s, which is nice; nor the lover’s, which is all these, but it is a melancholy of mine own, compounded of many simples, extracted from many objects, and indeed the sundry contemplation of my travels, in which my often rumination wraps me in a most humorous sadness.

Die bekendste voorbeeld van hierdie melankolie is seker die "All the world's a stage" toespraak, een van Shakespeare se bekendstes.

Maar daar is twee stemme in As You Like It.

And so, from hour to hour, we ripe and ripe,
And then, from hour to hour, we rot and rot;
And thereby hangs a tale

Daar is die Rot maar ook die Ripe: Liefde. Die ander helfde van As You Like It is liefde.

PHEBE Good shepherd, tell this youth what 'tis to love.

SILVIUS It is to be all made of sighs and tears;
It is to be all made of faith and service;
It is to be all made of fantasy,
All made of passion and all made of wishes,
All adoration, duty, and observance,
All humbleness, all patience and impatience,
All purity, all trial, all observance;

Sulke pragtige onskuld en idealisme in dieselfde bitter siniese werk? Dieselfde skrywer? Yebo.

As You Like is die teks waaruit die woorde too much of a good thing kom. In baie opsigte vang daardie frase hierdie oorgang vas: van ryp na vrot, van onskuld na ervaring.

En dit bring my by: wat beteken As You Like It?

Soos ander drama-titels (eg Measure for Measure en All's Well That Ends Well) glo ek dit is 'n sleutel tot die Shakespeare fenomeen. Sy weiering om een waarheid to aanvaar.

Do I contradict myself?, het Walt Whitman gesê. Very well, I am large, I contain multitudes.

As You Like It beteken daar is te veel vir een mens, maar daar is iets vir jou. Tussen alles, soek en kies dit. Neem daaruit wat vir jou sin maak. As You Like It.

O wonderful, wonderful, most wonderful 
wonderful, and yet again wonderful

Sien ook: My Somer van Shakespeare.

Woensdag, Desember 30, 2015

The Sheltering Sky

Death is always on the way, but the fact that you don't know when it will arrive seems to take away from the finiteness of life. It's that terrible precision that we hate so much. But because we don't know, we get to think of life as an inexhaustible well. Yet everything happens a certain number of times, and a very small number, really. 

How many more times will you remember a certain afternoon of your childhood, some afternoon that's so deeply a part of your being that you can't even conceive of your life without it? Perhaps four or five times more. Perhaps not even. How many more times will you watch the full moon rise? Perhaps twenty. And yet it all seems limitless.


**

Dit is die laaste woorde van The Sheltering Sky.

Bernardo Bertolucci maak flieks soos wat Ibsen dramas skryf. Twee ure om te wys dat alles 'n gejaag na wind is, en niks oor niks gesê kan word nie. En dan 'n einde wat altyd iets beteken, en alles op sy kop draai.


Ek onthou, in die fliek 1900, Gerard Depardieu se fanatiese verdediging van sy ryk vriend (Robert de Niro) voor die kommunistiese mob wat hom wil hang - met oor-en-oor herhaling van die woorde "The Padrone is Dead!".  Die man lewe maar sy euwel is verby, julle hoef hom nie dood te maak nie.


En dan, nadat die skare verdaag, sê Robert de Niro droogweg: "The Padrone is Alive." 


Ek onthou die spinnekop in The Last Emperor wat na 'n honderd jaar uit sy boksie gelaat word en wonderbaarlik, soos godsdiens onverstaanbaar maar onvernietigbaar is, doodgewoon uithardloop asof dit gister was.


Ek onthou Marlon Brando in Last Tango in Paris, wat uiteindelik geskiet word en die kougom uit sy mond haal en onder die stoep prieël vasdruk voordat hy sterf. 


Kougom, 'n simbool van meganiese plesier, iets wat eens lekker was maar dan net 'n breinlose herhaling word, 'n herroeping na die lekker wat was.


In die Sheltering Sky speel Debra Winger 'n Amerikaanse vrou wat in Algerië beide haar man en haar skelmpie kwytraak en dan die concubine van 'n Mali man word, met burka en al.

Is sy 'n slagoffer? 

Die belangrike oomblik is in haar terugkeer na "beskawing", na die Westerse mans wat vir haar wag met dieselfde besitlike, manipulerende arms. 

Altyd iets interessants.

Donderdag, Desember 17, 2015

Siener in die Suburbs

My een en enigste oomblik as akteur was in 'n skoolproduksie van Die Nag van Legio. Ek het Dogoman gespeel - die demoon wat moordenaars van malmense maak - en self die drama gekies omdat dit myns insiens die beste van alle dramas was. Shakespeare gaan slaap.

Teen die tyd dat ons klaar was was ek bitterlik ontnugter. Nie so maklik om die Duiwel te wees nie. Te veel druk. Die "heiligheid van die gehoor" was 'n beter opsie, en Siener in die Suburbs was eintlik die beste, natuurlik. :-)

Ek het Siener onlangs weer op die radio gehoor, na baie baie jare. Aan die begin het ek geluister hoofsaaklik uit nuuskierig vir hoe die 50-jaar oue Afrikaanse zef nou sou voel (ek's mos 'n tang broer).

Maar my skanse het vinnig gesak. Siener is 'n drama in die beste tradisie van die garage-band met vier instrumente en 'n goeie song.

Baskitaar, dromme, kitaar en Buddy Holly = Not Fade Away.

So het dit nood, wreedheid, drome, lot en 'n goeie storie - wat meer het 'n mens nodig?

Die idee is dat almal in die klein armblanke huisie glo in Tjokkie se vermoeë om "te sien".  Soos Siener van Rensburg kom episodes van kriptiese visioenere insig oor Tjokkie, waarin hy "sien" en "praat in tale".

Die groep arm mense saam met hom suig elke woord op en analiseer dit vir die moontlike munt wat daaruit geslaan kan word.

Sy skoonpa Giel is 'n kompulsiewe dobbelaar en gebruik Tjokkie om die perde te speel. Hierdie selfde Giel het (per implikasie) verhoudings met beide Tjokkie se ma en suster in dieselfde huis.

Jakes (Marius Weyers se groot rol) het Tjokkie se suster Tiemie swanger maar soek sekerheid oor of hy werklik die pa van haar kind is.

Sterk, eenvoudige karakters wat goed kontrasteer en aanvul.

Die storie speel af rondom so 'n "sien" episode. Daaruit kry Giel 'n voorspelling vir 'n perd waarop hy kan wen en Jake 'n voorspelling dat Tiemie se ongebore baba NIE SYNE IS NIE.

En daarna 'n klimaks wanneer almal om die radio wag om te hoor of Giel (wat al sy geld gewed het op Tjokkie se voorspelling) se perd gaan wen. Wat ook al die uitkoms, iemand gaan baie seerkry.

Wanneer Giel sy fortuin wen neem Jakes dit as bevestiging van Tiemie se ontrouheid en gaan op 'n bloedaardige wraakspul. Die een man se droom, die ander man se nagmerrie.

Die ironie is dat, ten spyte van al die sienery, Jakes blind bly vir die feit is dat dit sy eie tjommie - goeie Oom Giel wat hier langs hom staan - wat Tiemie onder sy oë molesteer het.

Terwyl hy die arme meisie vermink en vermoor om uit te vind wie die regte pa is, kry oom Giel sy tassie, lig sy hoed, en sluip by die huis uit om sy groot wengeld te gaan haal.

Not fade away.

Dinsdag, Desember 01, 2015

Eldar Ryazanov

Eldar Ryazanov is gister oorlede, op ouderdom 88. Ryazanov is heeltemal onbekend in die Weste, maar in Rusland is hy waarskynlik die mees geliefde filmmaker van almal. Soos Garry Marshall in die Weste (Pretty WomanOverboard, Runaway Bride), was Ryazanov se genre romantiese komedie, maar altyd met daai tikkie hartseer wat so deel van die Russiese siel is.

In die 1960s tot 1980s het hy 'n reeks enorme suksesvolle flieks gemaak. Hier is drie van my gunstelinge.

Ironie van Lot

1975 se Ironie van Lot - is Rusland se It's a Wonderful Life. Dit word tot vandag toe elke jaar op oujaarsaand op TV gewys en word gereken dat feitlik elke Rus dit al gesien het.

Ironie van Lot
Die storie gaan oor 'n groep vriende wat 'n op oujaarsdag 'n ram party vir hul vriend op die lughawe hou, voordat hy vlieg om te gaan trou en 'n nuwe lewe begin. Maar hulle almal word so dronk dat die verkeerde man op die vliegtuig klim en na Leningrad vlieg.

Die fliek spot met die feit dat Sowjet-era woonstelle identies was, so ook die straatname en adresse in verskillende stede.

Wanneer die held - Zhenya - uiteindelik opsober is hy op die lughawe op Leningrad en neem hy 'n taxi terug huistoe (onbewus daarvan dat hy in die verkeerde stad is). Daar loop hy in 'n woonstel in wat net soos sy eie lyk, maar aan 'n wildvreemde vrou - Nadya - behoort.

Dit is 'n wonderlike fliek, selfs na al die jare.

Garage

'n Ander een is Garage - letterlik Rusland se Night at the Museum. Die hele fliek speel af deur een nag in 'n groot natuur-historiese museum, waar die werkers na-ure ontmoet om te stem wie die twee mense gaan wees wat hul parkeerplekke moet verloor wanneer 'n nuwe konstruksie langs die museum opgaan.

Garage
Na die stemmery vind hulle dat iemand die hele plek gesluit het en niemand huistoe kan gaan nie.

Die reaksies verander van ongeloof na woede na dreigemente na pleit en uiteindelik, in desperasie, tot 'n her-stemming en dan tot kompromie.

Dis 'n fantastiese karakterstudie, met Ryazanov se gewone groep akteurs.

Treinstasie.

Ironie van Lot speel af as een dag in een woonstel. Garage is een nag in 'n museum. Treinstasie is een nag en een dag op... 'n treinstasie.

'n Treinreisiger weier om 'n kelnerin te betaal vir die ete op die treinstasie ( dis oneetbaar en hy het nie daaraan geraak nie, sê hy ). Die rusie sneeubal vinnig, sy roep die stasie meester en deur 'n reeks ongelukkige verpas hy sy trein en verloor hy sy identifikasie en beursie.

Treinstasie
Die arme man sit moedeloos op die stasie en wag vir die kondukteur wat met sy dokumente vort is. Uiteindelik, spyt oor hoe dinge hande uitgeruk het, besluit die kelnerin om, as 'n vredesgebaar, saam met hom te wag.

Die fliek het 'n interessante begin en einde - waar 'n bandiet in die middel van winter uit 'n tronk in Siberie vrygelaat word vir die naweek om sy vrou te sien, op voorwaarde dat hy weer teen Maandagoggend 8am terug is. Hoe pas dit alles inmekaar?

Ek weet daar is min kans dat mense ooit hierdie goed sal kyk, maar vir my het Ryazanov se flieks baie plesier gegee, so hier is maar 'n laaste dankie - en totsiens.

Woensdag, November 18, 2015

Radioteater

Radio het geboorte aan my verbeelding gegee. As kind, voor boeke, flieks, televisie en musiek het ek radio geluister. Elke aand het ons die "twintig oor sewe" storie saam geluister, maar vir my was die hoogtepunt die een aand 'n week van Radioteater direk na die vervolgverhaal - 'n laaaaaaang storie, 'n "storie in jou mond" - soos my seuntjie gevra het toe hy klein was.

Na al die jare onthou ek nogsteeds die enorme impak wat Pendoring Edms Bpk, Germanicus, die rebellie van lafras verwey en Periandros van Korinthe op my gemaak het.

Winde het gewaai en alles het verander, maar Radioteater bestaan nogsteeds.

In hierdie week van paniek oor Afrikaans en Stellenbosch en al daai dinge, herinner ek myself dat ons dit moet ondersteun wat reeds bestaan. Veral as dit gratis is, soos Radioteater. Wie weet vir hoe lank dit daar sal wees?

Radioteater is deesdae as potgooie beskikbaar ( op die oomblik hier ) en kan maklik vanaf 'n selfoon geluister word, in die motor of terwyl ek stap. Ek wil almal aanmoedig om dit te doen, veral mense wat nie sommer in harde teater kom nie.

Mense van my geslag wonder seker of die medium nog die vermoeë het om te betower, soos in daardie jare toe daar niks anders was nie. Jonger mense sal nie eers weet waarvan ek praat nie.

Die formaat is basies 60 of 90 min lange Afrikaanse dramas - dikwels verwerkings van dramas, boeke en kortverhale, maar baie keer oorspronklike werk ook. 'n Paar stemkunstenaars, byklanke en dialoog wat so bietjie gedraai word om te help - Wie loop daar!

[ As 'n jong man het Orson Welles die "To be or not to be" toespraak uit Hamlet gesny vir sy radio produksie. Irrelevant tot die storie, het hy gesê. :) ] 

In die ou dae was "hoorbeelde" 'n groot ding - die ou manne het daarvoor geskryf omdat so vry was: jy kon van een oomblik spring van antieke Rome na Egipte, van die verlede na die toekoms.

Ek onthou nog die begin van NP van Wyk Louw se Dias: jy hoor die see, 'n boot en 'n man wat sê:

Hoe gly ons mas se punt met die sterre langs...

En vandag?

Ek is nogal verbaas oor die nuwe materiaal - 'n goeie halfdosyn van die werke waarna ek onlangs geluister het handel oor verkragting of kindermolestering. Soms, soos in Martie Swanepoel se Sonate, in grafiese detail. Maar dan, op die oomblik wys Dis ek, Anna in flieks en dis 'n reuse sukses.

Daar is nog gereeld verwerkings van "klassieke tekste". Ek het veral gehou van die dramatiserings van Andre Brink se Lobola vir die Lewe en Bartho Smit se Putsonderwater. [ Gister se verbanne materiaal is vandag se klassieke tekste ].

Daar is ook verwerkings uit internasionale letterkunde, vertaal in Afrikaans: Ibsen se Die vrou uit die see, Calvino se Baron op die Bome en Riana Scheepers se verwerking van die Sherezade legende: 'n Lang lang nag.

Ek is 'n dagdromer, en vir my is dit nogsteeds 'n plesier om na te luister. Ek doen dit nie, soos in my kinderdae, in die aand om die tafel nie, maar wanneer ek stap of in die motor. Ek kan sien hoedat vreemdelinge rondom my my verstom aankyk wanneer ek skielik hardop in die straat saamleef met dit waarna ek luister... ( screw them )

Verlede week was daar 'n langer-as-gewoonlike produksie: Van die Vlees, geskryf deur Karien Polley. Dit is 'n mengsel van drama & horror & heksery in die ou Hollandse Kaap. Dit was een van die bestes wat ek nog na geluister het - 'n bitter pil, nie vir die met 'n swak gestel nie.

Lang storie kort: gaan luister en ondersteun ons Afrikaanse kunstenaars. Dit kos niks.

Al wat doodgaan wanneer 'n taal sterf is die betekenis wat mense daarin wou skep.

Christoff Blaauw se spookstorie: Nagrit na Keetmanshoop

Donderdag, November 12, 2015

Die Blou van Onthou

Laat ek dit regkry: Colette word gebore rondom die 1930s, haar dogter is Nandi en die se dogter is Tina. Tussen die drie vrouens strek hulle storie tot vandag.

Ek het dit verskriklik geniet.

Dis regtig net hulle drie. Die mans wat in die boek verskyn praat omtrent tien sinne in totaal - lovers of te not.

Die politiek-van-die-dag, hetsy die Afrikaner optrek van 1938, 1961 se Republiek of 1994 se Nuwe Suid-Afrika, word alles genoem, maar as deel van die tapyt waaroor hierdie karakters loop.

'n Groot deel van die boek het 'n verbasende fatalistiese gevoel.

Colette van binne, gevolg deur Colette van buite (wanneer haar dogter die verteller word), gevolg deur Colette - poof! weg.

Dieselfde met Nandi, die probleemdogter (sonder onderdom, en uiteindelik, wanneer sy op sterwe is, sonder geslag) wat haar baba (Tina) weggee vir aanneming. Wat van haar word is die groot raaisel, wat Marita van der Vyfer slim wegsteek.

Die hele boek het net een liefdesoomblik, 'n dirty-month-in-Portugal wat eindig in 'n liefdesbrief waaraan die skrywer seker vir 'n maand lank geskaaf het.

Dan uiteindelik, nadat die lewe al sy vermorsing uitgewoed het, na al die in-die-pad mans afgesterf is, verander die toon in 'n liriese borreling van afwagting vir die geluk wat vir Colette, as Ouma, bestem is.

Dis alles baie lig, lig-swaar en lig-fantasie - maar wat kan ek sê - dis baie lekker, soos om met toe oë in 'n warmwater bad te lê en net die gevoel te geniet.

My gunsteling oomblik is wanneer Colette "deur die poskaart stap" - wanneer sy op die boot klim wat haar na Engeland neem, vir die eerste keer buite Suid-Afrika, weg van haar ouers.

Maandag, November 02, 2015

The Beast in the Jungle

Henry James was lief daarvoor om 'n raaisel in die lug te laat hang vir 'n hele boek lank. What Maisie Knew. Net tien bladsye oor en nogsteeds wonder ek wat de *** dit is wat hierdie dogtertjie weet. Maar dis die idee.

Die kroon van hierdie soort ding is daardie grootste van groot horror verhale: The Turn of the Screw. Dis 'n meesterwerk van die mind wat die horror van kindermishandeling wys soos niks wat ek ooit gelees het nie [ maar vermink deur die reeks swak flieks wat daarvan gemaak is ]. Screw hou die vraag oop - tot op die laaste oomblik - wie is die martelaar en wie is die een wat gemartel word?

En dan hierdie verhaal: The Beast in the Jungle. Dis een van daai stories wat eers soos niks voel nie, maar met tyd gegroei en gegroei het.

Die held, John Marcher, is 'n man wat glo dat iets verskrikliks vir hom, iewers in sy lewe voorlê. Hy gebruik hierdie voorbode as 'n verskoning om intimiteit te vermy.

Something or other lay in wait for him, amid the twists and the turns of the months and the years, like a crouching beast in the jungle. It signified little whether the crouching beast were destined to slay him or to be slain. The definite point was the inevitable spring of the creature; and the definite lesson from that was that a man of feeling didn’t cause himself to be accompanied by a lady on a tiger-hunt.

Dit is "hy". "Sy" is May Bartram, 'n vrou wat gefassineer is met Marcher se obsessie en besluit om rond te hang om te sien wat met hom gaan gebeur.

Daar is baie maniere om hierdie situasie te interpreteer - en James, Mr Dubbelsinnig - moedig dit alles aan.

Een manier is dat Marcher met 'n ernstige perversie worstel, iets wat May vir hom help toesmeer. Dalk is die man gay? You help me to pass for a man like another.

Soos in die Johnny Cash lied The Beast In Me.

'n Ander manier is dat die Beast 'n meganisme van die ego is, 'n manier om kosbaarheid aan die self te gee. Dit is van die eerste oomblik duidelik dat Marcher 'n egomaniak is. Hy kyk na ander mense en dink they indeed had been wondrous for others, while he was but wondrous for himself; which, however, was exactly the cause of his haste to renew the wonder by getting back, as he might put it, into his own presence.

Die Beast is die enigste rede waarom May aangetrokke is tot Marcher - en haar belangstelling veroorsaak die stadige druk dat iets moet gebeur.

Maar ook: haar geloof in hierdie Beast is die enigste rede waarom Marcher vir May in sy lewe verdra. So word hierdie twee verbind deur hierdie gesamentlike illusie. Allerande klein dinge gebeur, en gesamentlik, maar afsonderlik, wonder hulle: is dit die oomblik?

Die storie word vertel in wat in werklikheid net een groot toneel is: na 'n dekade herontmoet Marcher en May. Sy is op sterwe. Dit lyk asof Marcher haar meer en meer vermy het - teleurgesteld met die gewone banaliteit van sy eie lewe.

Gaan jy my verlaat?  vra hy haar. (Wat 'n ego - hy bedoel nie dat sy gaan sterf nie, maar dat sy gaan ophou glo).

Inteendeel sê sy: jy hoef nie meer te wag nie, die Beast is op jou...

Marcher weet nie hoe om hierop te reageer nie - al kan hy sien dat sy verwag dat hy moet verstaan wat sy probeer sê.

Sonder 'n getuie, sterf die Beast uit Marcher se lewe saam met May.

What it presently came to in truth was that poor Marcher waded through his beaten grass, where no life stirred, where no breath sounded, where no evil eye seemed to gleam from a possible lair, very much as if vaguely looking for the Beast, and still more as if missing it. He walked about in an existence that had grown strangely more spacious, and, stopping fitfully in places where the undergrowth of life struck him as closer, asked himself yearningly, wondered secretly, and sorely, if it would have lurked here or there.

Die laaste toneel is Marcher wat by May se graf staan en wonder oor wat sy gesê het: jy hoef nie meer te wag nie, die Beast is op jou...

The beast had lurked indeed, and the beast, at its hour, had sprung; it had sprung in that twilight of the cold April when, pale, ill, wasted, but all beautiful, and perhaps even then recoverable, she had risen from her chair to stand before him and let him imaginably guess. It had sprung as he didn’t guess; it had sprung as she hopelessly turned from him, and the mark, by the time he left her, had fallen where it was to fall. He had justified his fear and achieved his fate; he had failed, with the last exactitude, of all he was to fail of; and a moan now rose to his lips as he remembered she had prayed he mightn’t know.

Die Beast is die idee wat die grootste deel van sy lewe verorber het, sonder liefde en samesyn, totdat dit te laat was. Hy is die Beast.

Terloops, so tien jaar gelede was daar groot nuus toe 'n nuwe, onbekende gedig van die jong Sylvia Plath ontdek is.

Tea leaves thwart those who court catastrophe,
designing futures where nothing will occur:
cross the gypsy’s palm and yawning she
will still predict no perils left to conquer.
Jeopardy is jejune now: naïve knight
finds ogres out-of-date and dragons unheard
of, while blasé princesses indict
tilts at terror as downright absurd.
The beast in Jamesian grove will never jump,
compelling hero’s dull career to crisis;
and when insouciant angels play God’s trump,
while bored arena crowds for once look eager,
hoping toward havoc, neither pleas nor prizes
shall coax from doom’s blank door lady or tiger

Vrydag, Oktober 30, 2015

Tom Lehrer

In die middel van die 1950s - op die hoogtepunt van die Koue Oorlog en kernoorlog paranoia - het 'n Harvard wiskunde lektor, Tom Lehrer, 'n song geskryf waarmee hy die mensdom wou troos. Dit was We Will All Go Together When We Go

We will all go together when we go.
All suffuse with an incandescent glow.
No one will have the endurance
To collect on his insurance, 
Lloyd's of London will be loaded when they go.

Oh we will all fry together when we fry.
We'll be french fried potatoes by and by.
There will be no more misery
When the world is our rotisserie, 
Yes, we will all fry together when we fry.

Down by the old maelstrom, 
There'll be a storm before the calm.
And we will all bake together when we bake.
There'll be nobody present at the wake.
With complete participation
In that grand incineration, 
Nearly three billion hunks of well-done steak.

Die wereld het nooit weer 'n Tom Lehrer gehad nie. Sy liedjies was bitter en suur en briljant soos niks wat nog ooit bestaan het nie.

Oor sy eie vakgebied in akademia het hy gesing aan die hand van sy wiskundige inspirasie Lobachevsky 

I am never forget the day I first meet the great Lobachevsky.
In one word he told me secret of success in mathematics: 

Plagiarize!

Let no one else's work evade your eyes,
Remember why the good Lord made your eyes,
So don't shade your eyes,
But plagiarize, plagiarize, plagiarize...
Only be sure always to call it please, "research".

Sy beroemdste lied, en die een die een wat herhaaldelik deur ander kunstenaars gesing word, was Poisoning Pigeons in the Park.

All the world seems in tune on a spring afternoon
When we're poisoning pigeons in the park

Every Sunday you'll see my sweetheart and me
As we poison the pigeons in the park

When they see us coming
The birdies all try and hide
But they still go for peanuts
When coated with cyanide

Lehrer het geen perke geken nie. Terwyl Amerika in die maan-resies met die Sowjet Unie was, het hy die lied Werner von Braun geskryf. [ von Braun was die Duitse uivinder van die V2 Rockets wat na die oorlog vir NASA gaan werk het ].

A man whose allegiance
Is ruled by expedience.
Call him a Nazi, he won't even frown,
"Nazi, Schmazi," says Wernher von Braun.

Don't say that he's hypocritical,
Say rather that he's apolitical.
"Once the rockets are up, who cares where they come down?
That's not my department," says Wernher von Braun.

Lehrer het outydse ballade vorms gebruik met perverse effek

When the shades of night are falling,
Comes a fellow everyone knows.
It's the old dope peddler,
Spreading joy wherever he goes.

En 'n parodie van die Boy Scout leuse, Be Prepared!

Be prepared! To hide that pack of cigarettes,
Don't make book if you cannot cover bets.
Keep those reefers hidden where you're sure
That they will not be found
And be careful not to smoke them
When the scoutmaster's around

En die lied So Long Mom in die stapel van soldate wat hul familie totsiens waai van die boot af - oppad na die oorlog, vermoedelik Wereldoorlog 3

Remember, mommy,
I'm off to get a commie,
So send me a salami,
And try to smile somehow.
I'll look for you when the war is over,
An hour and a half from now!

Die Vatican Rag - 'n dans vir die Pous

Get in line in that processional,
Step into that small confessional,
There, the guy who's got religion'll
Tell you if your sin's original.
If it is, try playin' it safer,
Drink the wine and chew the wafer,
Two, four, six, eight,
Time to transubstantiate!

Lehrer het gesing in die 1950s en toe skielik verdwyn. Daar was nooit weer so iemand nie. 

Ek het die ander dag gewonder wat van hom geword het, ge-Google en raai wat: Tom Lehrer is alive and well and living in Cambridge, Mass - 87 jaar oud. [ dis 2015 ]

Hy het in die 1960s afgetree (hy kon nie die hippies se optimisme hanteer nie) en daarna gerus vir die res van sy lewe.

Hy het nooit die impuls gehad om 'n comeback te maak nie. Sy 40 swart siniese songs bly nog die Gold Standard. 

Is dit nie die droom nie?

Donderdag, Oktober 15, 2015

Abraham

To think how eager we are in building our houses,
To think others shall be just as eager, and we quite indifferent.
--Walt Whitman

Na 'n lang afwesigheid is Jans Rautenbach uiteindelik terug in teaters met 'n nuwe fliek: Abraham.

Dit neem die vorm van 'n eerste-persoon herroeping van 'n insident in die vroeë 1980s. ( Hannes Muller speel Jans Rautenbach en Franci Swanepoel sy vrou Almeri.)

Almeri bedryf 'n plaas in die Klein Karoo aan die voet van die Swartberge, saam met hul vier kinders, in die Vlakteplaas gemeenskap. Haar man Jans - bekende filmmaker - is gebaseer in Johannesburg en kom en gaan met lang afwesighede.

Dis 'n plaas maar ook 'n ontvlugting, 'n asemskep, 'n tweede lewe, 'n oase waar Jans 'n kunsversameling opbou, oor baie jare bymekaargemaak uit die uithoeke van Suid-Afrika.

Op hierdie plaas word 'n plaaswerker in diens geneem met die naam Abraham Soetland. Abraham ( vertolk deur DJ Mouton ) word meegevoer deur die kuns wat hy sien en instinktief begin hy self skep met net wat hy het: hande, sement en draad.

Die plaas se naam is Oulap - na aanleiding van 'n oulap se rooi maak mooi - dit kos min geld om mooi te maak. Ongeletterde, armsalige Abraham is die oulap-se-rooi: verbete om die wereld met sy sente mooier agter te laat as wat hy dit gevind het.

Maar die kunskoors het tragiese gevolge - soos in die legende van die meisie wat rooi skoene vind wat haar in 'n ballerina verander, maar dan ontdek dat sy nie kan ophou dans nie.

Abraham dra die verwagting van 'n belydenis, 'n regstelling, maar wat dit bely is onverwags en baie braaf en persoonlik.

Dit speel af in die apartheidsera in een van die ongelykste armste plattelandse gemeenskappe, vrot van die uitbuiting. Abraham wys inderwaarheid hierdie ryk en arm, maar die ontmoetingspunt tussen hulle is vals. Die "Baas" en "Mies" van die apartheidsera word nou "Oubie" en "Mevrou" genoem.

As politieke fliek is dit dieselfde balans-daad van Jans se ou flieks - iets van die goed en sleg van alle kante. Net soos dit staan is dit natuurlike strate verby die Never-Neverland van gewone Afrikaanse flieks, maar Abraham is nogsteeds nie die fliek wat die politieke verlede vierkantig in die oë kyk nie.

Maar dit wys iets anders, diepers en persoonlik. Iets wat deur al die lae van sensuur en selfsensuur sonder enige verandering op die doek is. En dit is: dat skepping selfsugtig is, 'n wrede daad van uitsluiting, ontkenning en verwoesting.

En die draer van hierdie selfsug is nie net Jans nie, maar ook Abraham.

Abraham is 'n slagoffer maar ook 'n toedienner. Hy verwaarloos sy familie sonder enige skroom, jaag die Welsynsbeampte weg uit sy huis en in een van die definieerende oomblikke van die fliek ignoreer hy die terugroep van sy dogtertjie. Selfs die dood dra selfsug.

In alles hiervan herken Jans elemente van homself - en dit is die ware belydenis van die fliek . 'n Mens kan nie alles wees nie.

En die verlossing?

Hier is nog 'n storie.

Op Oudshoorn is daar 'n Kunstefees. Van heinde en verre kom kunstenaars en feesgangers. Op Oudshoorn self woon 'n paar mense wat, soos Abraham, ook 'n plek aan die tafel wou hê. Hulle het hulleself die Kambro Diggers genoem, en keer op keer voor leë sale gespeel. [ Ek het een van hul vertonings gesien en was verstom, soveel rou talent wat in die wind weggewaai het ].

Uiteindelik het Almeri hulle hoor sing in die eetsaal van die Holiday Inn en vir Jans gesê "Eendag moet jy hierdie mense in 'n fliek gebruik".

Die sewe Kambro Diggers het almal rolle in Abraham, almal vir die eerste keer in hul lewe, gelei deur die formidabele Chantel Phillipus ( wat Abraham se vrou Katie speel ). Sy is sekerlik so talentvol 'n aktrise as wat Suid-Afrika nog opgelewer het.

Dit is Chantel wat die klimaks van hierdie fliek dra - die inploffing van drome.

Dit is die Kambro Diggers wat al die musiek op die klankbaan sing - geskryf deur Riku Latti.

In hul sewe geeste leef die spook van Abraham, Katie, die verlore kind en al die stom siele.

**

Sien ook: Wat is 'n bydrae?