Sunday, January 04, 2015

Die Artscape verse

Ek was op 1 Januarie by Artscape vir die vertoning van War Horse.

Terwyl ek daar was het dit my opgeval dat die twee Afrikaanse gedigte wat saam met die opening van die destydse Nico Malan Teater in 1971 onthul is, nogsteeds daar is. Niemand het dit ooit verwyder nie.

Vir die eerste keer het ek gaan stilstaan en dit gelees en mooi gedink oor wat dit sê.

Opperman - rymer van die Republiek - het 'n kwatryn geskryf



Hier wissel stuk en spelers, hulle oord
En toeskouers, maar kragtens die woord
Gaan deur die eeue - soos oor Tafelberg
Die wolke - die spel steeds voort.

NP van Wyk Louw het gesê hy is nie 'n man vir "geleendheidsverse" nie, dankie. Later, nadat hulle sy gat gelek het, het hy toegelaat dat sy broer WEG Louw iets uit sy werk kies om te gebruik.

WEG Louw het die laaste drie reels uit die gedig Vooraf gespeel, die prelude van Gestaltes en Diere, gekies.



O Woord, geslote kamer vir die skoonheid klaar - 
gaan oop vir my dat ek my in jou red
met hierdie vrag van aardse sekerheid en pyn.


Ek het gestaan en dink watter een van die twee ek verkies

Hier wissel stuk en spelers, hulle oord
En toeskouers, maar kragtens die woord
Gaan deur die eeue - soos oor Tafelberg
Die wolke - die spel steeds voort.

Dit klink lekker op die tong, neutraal universeel met 'n tikkie Kaapstad.

Het dit waar geword? Dis 'n ander Suid Afrika, maar die stuk en spelers, toeskouers en oord - is nog baie dieselfde. Die grootste verskil is seker maar Afrikaans wat verswak maar nog nie verdwyn het nie. Is daar meer of minder Afrikaans op die planke as in 1971, wonder ek?

Elkgeval, ek hou van Opperman s'n - dis heeltemal mens. Daar is geen God of Muse, Geloftes of Beloftes nie.

Dan, Louw:

O Woord, geslote kamer vir die skoonheid klaar - 
gaan oop vir my dat ek my in jou red
met hierdie vrag van aardse sekerheid en pyn.

Dit is tipies Louw: as dit begin met O God / O Woord weet jy dit gaan eindig met 'n instruksie ( ...gaan oop vir my... )

My instinktiewe gedagte was dit hy sekerlik bedoel het aardse onsekerheid en pyn - maar die ritme daarvan is verkeerd -  met hierdie vrag van aardse onsekerheid en pyn - dit vloei nie reg nie.

Dis natuurlik onmoontlik: aardse sekerheid en pyn.

Louw het dit nie geskryf vir die teater nie, maar watter betekenis kan dit hê vir die massas wat by Artscape in en uit vloei?

Ek hou van die idee dat woorde die droeë verf van die teater is - die buitenste laag wat skoonheid klaar gevang het.

Gaan oop vir my dat ek kan ontlaai en vasvang en deel-met-die-mensdom terselfdertyd.

Ja, dis mooi - ek voel dit ook.

Die uiteinde vir my is dat ek dankbaar is dat hierdie twee stukkies Afrikaans nog daar hang.

Ek hoop ons kunstenaars sal aanhou werk daar binne, dis die enigste manier om hulde aan hierdie twee reuse te bring.

Monday, December 22, 2014

Lucky Luke - The Dashing White Cowboy

Toe ek 'n kind was het ek die Lucky Luke comic The Dashing White Cowboy gelees - oor 'n groep bankrowers wat as akteurs deur die Wilde Weste toer met hulle melodrama The Dashing White Cowboy.

Deur al hierdie jare het die ses rame van hulle toneelstuk die essensie van storievertel en egos en afshow vir my vasgevat soos niks anders kon nie...



Monday, December 15, 2014

Russiese flieks

Nietzsche het eenkeer gesê dat mens moet leer om die stroom te gebruik wat jou trek na iets - en jou dan weer wegtrek daarvan.

In 2014 het die stroom my getrek na 'n orgie van Sowjet-era en Russiese flieks - ek weet nie waarom nie - maar dit was vir my 'n ongelooflike verrykende ervaring.

Die propaganda flieks van die 1920s is vandag legendaries, maar met een of twee uitsonderings laat dit my koud. Dis eers in die laat 50s dat die Sowjet flieks vlamvat - met 'n goue era deur tot die einde 80s.

Deur die loop van die jaar het ek geskryf oor 'n paar van hulle, maar daar was baie meer - en natuurlik duisende meer nog as wat ek ooit sal kan kyk.

Behalwe vir Onvoltooide stuk vir 'n meganiese klavier het ek alle filmweergawes van die groot Russiese romans en dramas vermy. Reg of verkeerd - ek was bang dat dit my herinneringe daarvan kon bederf.

Wanneer ek krag het en die stof gaan lê wil ek terugkom hierheen en tien of twintig kies om oor te skryf in meer detail - voordat die stroom my weer wegtrek en alles verdwyn uit my kop :).

Intussen, hier is die hoogtepunte, in absoluut geen volgorde...


Die man met 'n filmkamera
(
Человек с киноаппаратом)


Solaris (Солярис)

Kom en Kyk (Иди и смотри)

Stom Siele (Овсянки)


Storie van Stories (Сказка сказок)
Die Wensboom (ნატვრის ხე)
Ek is Kuba (Я Куба)
Ironie van lot (Ирония судьбы)
Spieël (Зеркало)
Derzu Uzala (Дерсу Узала)
Broer (Брат)

Die kleur van granaat (Նռան գույնը)
Moscow vertrou nie trane nie
(Москва слезам не верит)
Die Kraanvoëls vlieg
(
Летят журавли)
Stasie vir Twee
(Вокзал для двоих)
Stilyagi (стиляги)
Aarde (Земля)
Meermin (Русалка)
Potemkin (Броненосец)
Die Son (Сóлнце)
Ballade van 'n Soldaat
(
Баллада о солдате)


Russiese Ark (Русский Ковче)
Andrei Rublev (Андре́й Рублёв)
Pirosmani (ფიროსმანი)
Moeder en Seun (Мать и сын)
Moloch (Молох)

















Verweer deur die son
(
Утомлённые солнцем)













Stalker (Сталкер)

Ek dwaal deur Moscow
 (Я шагаю по Москве)
Kantoor romanse
(
Служебный роман)
Die diamant arm
(
Бриллиантовая рука)
Kin-Dza-Dza (Кин-дза-дза!)
Garage (Гараж)

Alexander Nevsky
(Алекса́ндр Не́вский)



















Yolki (Ёлки)
Nostalgia (Ностальгия)




Ashik Kerib (აშიკ-ქერიბი)



Onvoltooide stuk vir 'n
meganiese klavier
(
Неоконченная пьеса для
механического пианино
)
Wrede romanse ( Жестокий романс)
Moeder (Мать)


Die skadu van vergete voorvaders
(
Тіні забутих предків)
Terugkeer (Возвращение)









Ivan se kinderjare (Ива́ново де́тство)
Faust
Smeking (საპროცესო)
Generation P

Saturday, November 15, 2014

Komas uit 'n bamboesstok

In die laat 70s het DJ Opperman siek geword en in 'n koma gesink en geweldig versleg - the sickness unto death.

Maar hy het 'n wonderbaarlike herstel gemaak. Sy vrou Marie het hom in die huis versorg en hy was uiteindelik sterk genoeg om een laaste bundel die lig te laat sien - Komas uit 'n bamboesstok - sy eerste nuwe werk in 'n dekade.

Na Komas het hy weer in 'n koma teruggesak - 'n baie langer koma waaruit hy nooit sou waak nie. Dit was sy laaste werk - in sekere opsigte voel dit ontdenkbaar dat dit anders kon wees.

Maar die "helder tyd" wat Opperman tussen sy siektes gehad het het hom 'n unieke ervaring gegee: hy kon vir 'n tweede keer mensword en hy kon sien wat die betekenis van sy "eerste lewe" vir mense was.

Soos 'n man wat sy begrafnis kon bywoon, het Opperman die voorbereide doodsberigte van Naspers (Schalk Pienaar) en die SAUK (Ernst van Heerden) gelees.

Dit was ook 'n kans om te dink oor die liefde wat hy ontvang het en die mense wat hom versorg het - veral sy vrou.

Die bundel self het 'n onmiddelike klassiek van Afrikaanse letterkunde geword en verskeie frases het beroemd word, soos kryglustig Renaissance in Afrikaans, sy woorde op die laaste bladsy.

Maar vir Opperman was daar 'n groot reis om van te vertel, en die bundel gebruik die idee van Marco Polo wat in 'n Genoaanse tronk stories van verre reise na onbekende werelde vertel: China, Japan, Indie en Rusland.

Stories waarmee die verbeelding van Europa aan die brand gesteek is en 'n nuwe era van ontdekking begin het.

Hy sien homself aan die hof van Kublai Khan, 'n reisiger wat duisende myle ver gekom het en wat iets kosbaars van hierdie wonderwereld wil vang om terug te neem huistoe.

Ons vra skies! askies!
en vat ons bamboesstokkies
(met die papies reeds daarin)
en buig tot siens! tot siens!
en stap en stap al vinniger
met ons kierang-kierang kierietjies.

Maar waar is huistoe? Thibaultstraat 3? Of terug na die donkterte, die dood wat weer wag voor?

Met die lees van die bundel vandag voel dit meer vir my soos 'n man wat sy lewensherinneringe in 'n bamboesstok wegsteek om saam met hom te dra na die einde toe, die dood wat weer wag.

Die gedigte wat my die diepste raak is oomblikke van eenvoudige weergee

Roudiens, Gansbaai

Daar is eerskomende Donderdag
om vyfuur 'n roudiens
ter herinnering aan
die heer Dirk van Dyk
van Duynefontein.

U sal nog onthou
soos Piet Suppose
verby Black Bess gewaar het:
hy het 'n paar maande gelede
by Kruismansbaai
met die afsny van rooi-aas
tussen die bamboes verdwyn.

Die hof op Hermanus
het hom Maandag
as vermis
of in alle waarskynlikheid
verdrink verklaar
aangesien
niemand 'n lyk kon aandien.

sy vrou en drie dogters verkies:
asseblief
geen kransies
aangesien
dit immers geen begrafnis is
maar 'n roudiens-aan-see.

Koop eerder, vra hulle,
ten bate van die ACW,
Twintig Afrikaanse volksliedjies
Vesta Oelofsen se plaat
Die vrolike Vinkies

Daar is pragtige gedigte van kinder herinnering. Die gedig Reisende Dorpe beskryf die koms van 'n sirkus na die dorp, en dan 'n seun wat stilweg daardeur inspireer word

Rol in: oor 'n duisend heuwels,
die son se koperskal, die vingertoppe
op die proppe van die koperbeuels
Pagel se blaasorkes, rooi uniforms,
geel hokke met die bruutdamp van leeus,
die traliekring van draaiende Bengaalse tiere,
die herkouende kamele
...Laatnag skreeu katrolle
weg en trokke al bewys van olifante
in die more is ammoniak uit enorme drolle.

Rol in: kruiwaens en kinderwaentjies,
mombakkies, n mekaar rondstotery
'n orkes van blikke en potdeksels,
'n staan op hande, loop oor pale
almal kan teen betaling sien:
hoenders, katte, duiwe, honde
agter sakbedekte kiste
van kers en paraffien.

Dan weer tolle, ghoene, sywurms
maar een outjie kom
met swyg musiek,
'n eenmansvertoning
aan 'n een-een-publiek:
in 'n vuur houtdosie
agter spelde tralies:
'n swart-bont kriek.

Ek wonder (en ek dink Dirk Opperman ook) wat sy vrou Marie van alles gedink het. Hy is ongetwyfeld bewus daarvan dat hy self die skuld vir sy komas moes dra - deur drank en selfbeskadiging. En tog, soos Penelope getrou gewag het vir Odysseus, so het sy gewag vir sy herstel.

Diederik Johannes Opperman
        |      |      |
kabels, drade, naalde, strale
        |      |      |
hart, skedel, niere, lewer, longe
        |      |      |
oë, ore, neus, blaas, sternum
        |      |      |
wysernaalde, grafieke, plate, distillate
           |      |
kenner elk op sy gebied
           |      |
kenner der kenners
               |
Hy sterf

Mevrou, u vra:
'n daaglikse skoonkry
van die maag.
Gee u te kenne
dat die verpleegsters
hulle plig versuim?

Ek laat nie
met my verpleegsters lol
u het 'n twintig jaar
u plig versuim
deur hom nie los te kry
van alkohol.

U vra
dat ek die inname
van proteine kontroleer.
U sê
hy moet meer
vitamines en vloeistof kry.

Ag, wil u
vir my my werk kom leer?

Vat hom dan hier weg
en kyk of jy en jou dokter
hom kan genees

En dis wat sy gedoen het. Tot sy eer bring Opperman hulde aan sy vrou en dogters in 'n paar skitterende gedigte.

Aanraaklied

In die vroeë uur
van konstabels en verpleegsters
was sy hom
in die groot
ommeeude skuur
skoon van rioolwaters van die see,
was die klonte uit
sy klapperhare,
uit sy boude, was die teruggetrokke spits
rol haar herbore man
op surfwit lakens om
en salf liggies oor die vyf
bedsere van die tier.
spons die voorkop skoon, raak
die oë, voel die leeukop prys
die Heer en herdoop
sy lyf onder pop-singende
traansuster van de goede hoop

Daar is 'n hele paar gedigte oor die ironiese verloop van dood - Schalk Pienaar het Opperman se doodsberig geskryf maar is self eerste dood.

In ander gedigte praat Opperman half wrang / half angstig oor sy plek in die ou Afrikaanse establishment, as rymer van die Republiek.

Maar dit is nog hier nog daar.

Niks bly so roerend soos die eenvoudige liefde waarmee Oppperman (lucky man) versorg is nie - tot die einde.

Penelope prewel in sy oor

Ek het die huis laat opknap.
die buurseuns skeer die kweek.
ek het in elkeen van jou boeke
die ex-libris geplak.

Niemand werk as die ander slaap,
niemand slaap as die ander werk,
niemand vra in sy bed ontbyt,
lees versreëls van die nanag voor,
niemand drink van twaalfuur dop,
eet alleen, en sluimer in
terwyl ek
uit ons jeug skryf oor die inboorlinge
en die Sprokies vertaal van Hans Andersen.

Ek dink Opperman was bewus daarvan dat hy sy "tweede lewe" aan liefde te danke gehad het - liefde en geduld en vergifnis.

Die laaste gedig is Tweede Huwelik - tweede huwelik vir die voltrekking van sy tweede lewe.

Na jou wat nie vergeet
het, kom ek wat jou verlaat
het, kom na al die jare,
moeg met die bamboesstok
uit stupors.
uit kokonne van my reise,
uit komas in die gloed van oker,
uit die heen-en-weer ryg van geel gare,
van grys wurms wat gevreet
het, aan verskeie moerbeiblare,
kom na jou, Lief, met hierdie koker.