Thursday, July 02, 2015

The Rules of the Game

The Rules of the Game is 'n ou Franse fliek. Dit gaan op die oog af oor 'n groep ryk Franse paartjies se doings en screwings oor 'n naweek op hul country estate, reg aan die begin van WW2.

In parallel wys die fliek ook die lewe van die bediendes op die landgoed.

Dis twee aparte stel intriges wat hulself uitspeel.

In sy WW1 fliek The Grand Illusion het Renoir probeer wys dat die adel-klasse tussen vyande (Franse en Duitsers) meer in gemeen met mekaar het as ryk en arm Franse, wat aan dieselfde kant veg.

Maar hier is geen klassestryd nie.

Die bediendes (veral Lysette, die diensmeisie van Madame Christine) leef hulle in die geheim uit in die lewens van die ryk mense vir wie hulle werk. Wanneer hulle skinder kies elke bediende heftig die kant van sy/haar meester.

Lysette is baie dieper verbind aan Madame as aan haar eie familie.

Wat ek altyd interessant gevind het van The Rules of the Game is dit: die arm mense leef hul uit in die glorie van die ryk mense - net so leef ons, die gehoor, ons uit in die lewens van die sterre op die silwerdoek.

Ons het daardie tone-in-die-droomwereld nodig, om kans te sien vir die gewone lewe, dis die reels van die spel...

Tuesday, June 30, 2015

Die Krimpvark en die Jakkals

Die ou Griekse digter Archilochus het 'n gesegde gehad: die jakkals het baie dinge gesien, maar die krimpvarkie weet een groot ding.

Baie eeue later het die Isaiah Berlin 'n opstel geskryf met die naam The Hedgehog and the Fox.

Dit was oor baie dinge, maar uiteindelik 'n studie van die groot skrywer (is daar 'n groter een?) - Leo Tolstoy.

Ek self het al vele kere op my blog oor Tolstoy geskryf (War & Peace, Hadji Murat, Wat is Kuns? ens). Beroemd, briljant, aanbid, suksesvol verby enige iemand se drome - maar wat het dit hom gebaat?

Hy het 'n self-hater geword - eers alles oor homself verwerp, insluitende sy boeke - en daarna feitlik die hele Westerse Canon van letterkunde, Shakespeare inkluis.

Berlin het hierdie kontradiksie probeer verklaar.

Om die kloutjie by die oor te kry het hy begin deur te sê dat daar is twee soort skrywers, denkers, en mense in die algemeen is

1. Mense wat op 'n stadium van hulle lewe een groot gedagte inneem, daaraan vasklou, en alles deur daardie lens bekyk. [Die krimpvarkie]. Vir hierdie mense is hulle een groot insig 'n bron van antwoorde, vervulling en 'n beskerming teen die kompleksiteit van alles daar buite.

2. Mense wat rondsnuffel aan elke nuwe ding, plesier in alles put maar aanhou glo dat daar iewers iets met meer vervulling is - on to the next one. [Die jakkals]. Vir hierdie mense is verskeidenheid en vryheid die sous van die lewe.

Vir Berlin was Dante, Dostoyevsky en Proust voorbeelde van die Krimpvarkie - en Shakespeare, Goethe en James Joyce voorbeelde van die Jakkals.

Ek sou sê Mozart was 'n Jakkals en Beethoven 'n Krimpvarkie.

Nietzsche ('n krimpvarkie) het altyd met groot venyn gepraat van "mense wat kielierig is". Die geringste nuwe gier veroorsaak twyfel en 'n fladder in hul hoenderhok.

Neem, daarenteen, 'n Krimpvark soos Woody Allen - die wereld het rondom hom verander, maar sy flieks begin nogsteeds met dieselfde musiek uit sy pa en ma se dae.

So wat was Tolstoy - waaroor die hele ding gaan?

Berlin sê dat Tolstoy 'n Jakkals was wat gewens het dat hy 'n Krimpvarkie kon wees.

Tolstoy's talents are those of a fox, his beliefs are that one ought to be a hedgehog,

Hierdie innerlike spanning was vir Tolstoy net so erg soos vir Bradley Manning of Bruce Jenner vandag - vrouens geestelik in die liggame van mans.

Tolstoy was 'n aristokraat, onderdrukker, 'n soldaat, 'n rondslaper, drinker, jagter, skrywer en sondaar - al hierdie dinge het sy groot stories gevoed. Maar in sy hart het hy het gewens hy kon net 'n monnik wees.

'n Mens is wat jy is - jy kan jouself kwalik van een dier na 'n ander verander.

Friday, June 26, 2015

Aanhaling uitdaging

Dankie vir die nominasie Andre

My aanhaling is deur Peter Blum


My plaas se naam is Kleinbegin:
met God se hulp sal ek oorwin.

My plaas se naam is L’Avenir:
ek swaai my sweep met krag en swier.

My plaas se naam is Vyandsvlei:
buurman se rook, bly ver van my.

My plaas se naam is Skoongesig:
en saans maak ek die hortjies dig.

My plaas se naam is Rusmysiel:
maar voor my draadhek rol ’n wiel.

My plaas se naam is Vredendal:
die bergstroom torring aan sy wal.

My plaas se naam is Luiperdkom:
alreeds begin die werkvolk brom.

My plaas se naam is Nooitgedag:
dit lyk my ek oorskat my krag.

My plaas se naam is Droëbult:
die oes word minder, meer die skuld.

My plaas se naam is Moedverloor:
op ’n diep kliplaag breek my boor.

My plaas se naam is Kansverbeur:
’n stal se bouval noem my Seur.

Allesverloren is my plaas:
Leë murasies noem my Baas.


Ek nomineer vir:

Dalene Fowler

Laat waai!

Saturday, June 20, 2015

Die Hart is 'n Eensame Jagter

As Johannes Kerkorrel nie in 2002 gesterf het nie, sou sy volgende album Die Hart is 'n Eensame Jagter wees.

Maar dit was nie bedoel om te wees nie.

Die boek The Heart is a Lonely Hunter is die 1930s geskryf en in 1940 publiseer. Die skrywer, 'n jong vrou genaamd Carson McCullers, was 23 jaar oud.

Dit gaan oor twee volwasse dowe mans wat saamwoon in 'n klein dorpie in die Suide van Amerika.

Een man is hoog funksionerend (maw, so normaal sosiaal funksionerend as wat omstandighede toelaat), die ander is laag funksionerend (hy het konstante hulp en toesig nodig).

Die hoofkarakter is Singer, die goeie een, wie se lewe bestaan daaruit om sy vriend op te pas en uit die moeilikheid te hou.

Maar na 'n paar slegte voorvalle word Antonopaulus, sy vriend, deur sy familie laat opneem in 'n gestig.

Die doofstom Singer verhuis na die dorp waar die gestig is, waar die hoogtepunt van sy lewe die dae is wanneer hy sy ou vriend daar kan gaan besoek.

In die res van die tyd word Singer bevriend deur 'n groep misfits in die dorp, wat hom elkeen in sy kamer kom besoek en oor alles en nog wat in hulle lewe afpak.

Daar is geen romanse in die boek nie.

So wat beteken The Heart is a Lonely Hunter?

Ek het altyd gedink dit beteken dat die hart jag omdat hy eensaam is. Maar nou dink ek anders.

Die verskillende karakters in die boek sak toe op Singer om hom alles uit hulle lewens te vertel, maar elkeen alleen, en nooit saam in 'n groep nie.

Hy hoef net sy kop te knik, hy kan niks sê nie. Dit is al wat hulle nodig het.

Nie een van hulle weet van die ander, of van Singer se vriend Antonopaulus nie.

Die skrywer maak dit duidelik dat die dowe man geen empatie vir hulle het nie.

Maar Singer doen presies dieselfde wanneer hy sy geheime vriend Antonopaulus in die gestig besoek. Hy kry vir eens die kans om oor alles in sy lewe te praat (met gebaretaal), alhoewl sy vriend nie meer kommunikeer nie, en later nie eers vir Singer herken nie - maar dit is onbelangrik.

Antonopaulus, vir hom, (soos hy vir hulle) is die IDEE van iemand wat hoor, wat omgee en nie oordeel nie.

Die hart is 'n eensame jagter omdat passie persoonlik is - dit kan net alleen gedoen word en nooit 'n gedeelde ervaring wees nie.

Twee van die mense wat Singer onafhanklik besoek is kommuniste - woedend oor al die onreg rondom hulle.

Waneer hulle laat in die boek mekaar ontdek en vir die eerste keer oor hulle gedeelde politiek praat stry hulle onmiddelik en daar is niks verder te sê nie.

Waarom kan hulle nie saamwerk aan dieselfde droom nie? Omdat die hart is 'n eensame jagter is.

Waarom is God stil? Soos Ingmar Bergman soveel keer gewonder is.

God is stil sodat hy niemand onderbreek nie, niemand se illusies en drome verwoes deur wat uit sy mond uit kom nie.

Sodat al die stil, eensame harte, in volkome openheid al hulle drome en fantasiee met hom kan deel.

Thursday, June 18, 2015

The Master and Margarita

Ek lees dat daar al meer as 500 verskillende teater produksies van The Master and Margarita was, en weergawes in baie ander media - ballet, opera, rock, comics, TV en flieks.

Elke jaar stroom hulle in, aangepas vir elke plek en tyd - van Ierland tot Italië tot Amerika.

Die oorspronklike boek speel af in Moscow in vroeë twintigste eeu.

Die idee is dat Satan elke jaar 'n ander groot stad in die wereld besoek - met sy freaky entourage wat die reuse pratende swart kat Behemoth insluit - om 'n Duiwelsbal op die nag van Goeie Vrydag te hou.

Vir hierdie bal benodig die Duiwel (vir redes wat onverstaanbaar bly) altyd 'n meisie met die naamvariasie Margarita... Margaretha... Margaret wat as die gasvrou moet dien.

Dis die een helfde van die storie.

Die tweede helfde (wat parallel met die eerste storie verloop) is die storie van Christus (Yeshua) en Pontius Pilatus - min of meer dieselfde as in die Bybel, maar met die Romeinse Viceroy as die hoofkarakter. Dit gaan aan met Pilatus se verhaal na die dood van Christus.

Die Duiwel en sy groep verskyn in Moscow as 'n Duitse professor in "black magic" - Woland - wat 'n groot magic show vir die stad gaan hou.

Die Margarita van die storie is die meisie wat vir die Moscow Duiwelsbal gekies word - sy transformeer in 'n heks om die Duiwel vir een nag te dien - vir haar eie geheime rede.

Sy is verlief op 'n skrywer wat mal geword en in 'n gestig opgeneem is. Hierdie malman word deur die hele boek net "Master" genoem.

Margarita se geheime hoop is dat die Duiwel haar geliefde - en die groot manuskrip wat hy verbrand het - kan red.

Hierdie verlore manuskrip, leer ons later, is 'n boek oor.... Pontius Pilatus.

Die hele ding is ontsaglik visueel en dis een van die enigste boeke wat ek al gelees het wat alles aanpak - van die kru-ste komedie tot die ernstigste bepynsing oor menslikheid en sonde en skuld.

Uiteindelik word dit 'n storie wat eras en werelde verbind - skeppers en skeppings, sondaars en hulle sonde - wanneer die Master aan die einde na Pontius Pilatus stap.

G'n wonder dit word so konstant her-interpreteer en herleef nie.

Monday, June 15, 2015

Die Mantel

Karen Blixen is ongetwyfeld een van die beste storievertellers wat ek ooit gelees het.

Sy is die een werklike heks - 'n moderne Scheherezade wat vir 'n 1001 nagte stories vertel het en eers baie laat in haar lewe (in haar 50s) begin skryf het.

En ek verstom my aan die goed wat sy uit haar duim gesuig het.

Die Mantel is die storie van 'n Italiaanse republikein en beroemde beeldhouer wat vir politieke redes ter dood veroordeel word.

Hy kry op die nippertjie toestemming om vir een laaste nag sy vrou te besoek - op voorwaarde dat hy iemand kry om 'n gyselaar te wees in sy plek vir die nag. Sy gyselaar sal in sy plek gehang word indien hy nie betyds terugkeer nie.

Die groot beeldhouer vra sy gunsteling student Angelo om sy gyselaar te wees - en Angelo stem in.

In die geheim het Angelo 'n affair aan met die meester se vrou maar weet nie hoe om uit die situasie te kom nie, ook nie hoe om haar betyds te waarsku dat die persoon in die mantel wat haar vannag gaan besoek nie hy is nie, maar haar man.

Deur die loop van sy nag in aanhouding bedink Angelo al die disaster scenarios wat gaan uitspeel wanneer sy meester en sy vrou mekaar sien.

Teen sonop besluit hy dat dit eintlik 'n verlossing is - hy sal sterf vir sy meester as boetedoening vir sy sonde.

Maar dan daag die meester betyds op teen sonop - groet almal beleefd, insluitende Angelo, en word gehang.

Angelo word vrygelaat, maar voel soos 'n muishond - te sleg om enige van sy vorige kennisse, of Lucrezia - die meester se vrou - in die oë te kyk.

Angelo word 'n swerwer, 'n insomniak en ontmoet dan op skid-row vir Pino - 'n freaky marionet-meester wat deur die jare ses van sy tien vingers verloor het.

Hulle woon vir 'n rukkie saam totdat Pino verdwyn, en daarna besluit Angelo om terug te gaan en Lucrezia te soek.

Aan die einde van die verhaal daag die ou Pino weer op in Angelo se huis - teen hierdie tyd is Angelo en Lucrezia getroud.

Wanneer hulle alleen is vertel Angelo vir Pino wat hom opvreet: dat hy nooit in sy hele lewe, 'n wenk, of 'n antwoord by sy vrou kon kry oor wat daardie nag tussen haar en haar man gebeur het nie.

Uiteindelik vra Angelo, moedeloos, vir Pino of hy dink hulle twee sal in die hemel kom.

Pino antwoord

Een mens is baie mense

Die jong Angelo wat aan sy meester se voete studeer het sal nie hemel toe gaan nie, want hy is te liggewig.

Die ou Angelo - suksesvol, ryk, getroud en beroemd - sal nie hemel toe gaan nie, want hy wil nie daar wees nie.

Maar Angelo die sondaar, die swerwer, die insomniak, die twyfelaar - hy sal hemel toe gaan.

Friday, June 12, 2015

I look to you

In February 2012 is Whitney Houston dood gevind in die bad van haar hotelkamer. Sy het verdrink in omstandighede wat later aan dwelms gekoppel is.

Sy was op daardie oomblik die mees bekroonde sanger in die geskiedenis, en een van die heel suksesvolste ooit.

Haar hele boedel - meer as $100 mil - is geërf deur haar dogter Bobbi Kristina Brown, wat drie jaar later (Jan 2015) in dieselfde omstandighede gevind is. (Sy lewe nog in 'n permanente koma met breinskade)

Whitney se laaste album was I look to you - dit het uitgekom na ses jaar van stilte waartydens sy deur 'n diep persoonlike krises was.

Op daardie album is die lied I look to you - dit is 'n desperate, roerende kreet vir hulp.

About to lose my breath
There's no more fighting left
Sinking to rise no more
Searching for that open door 

Ek is nie 'n fan van Marilyn Monroe en arme ekke supersterre nie.

Maar elke keer wanneer ek hierdie lied hoor of na hierdie foto van haar kyk - die dooie swart oë en die gesig met soveel pyn (nothing to do but lift my head, sing sy) - dan wil ek huil vir Whitney, vir haar dogter en dat dinge so verkeerd kan loop.

R. Kelley, wat I look to you vir Whitney geskryf het, het dit op haar begrafnis gesing.




Wednesday, June 10, 2015

Noudat slapende honde

Ronelda Kamfer se sterkste ding is dat sy 'n werklike bee in haar bonnet het: ek is niemand se kind nie.

Ek het nog nooit 'n Afrikaase gedig gelees oor vrees vir Afrikaners nie.

Nou sit ek om ’n tafel 
met my voorvaders se vyande

is die eerste woorde.  Sterk begin.

Ek sal hierdie bundel onthou daarvoor - dis 'n hele nuwe perspektief vir my.

maar ten minste kan ek julle nou sonder 
'n breakdown ignore 
en dit alles te danke aan 
VOORUITGANG 
yes, julle etters 
ek het die geheim ontdek 
ek praat julle taal 
ek eet julle kos 
ek bly in julle vaderland 
ek drink julle wyn 
ek sing julle musiek 
en liewe ooms, ek, ja ek, ek vry met julle seuns

Die titel is kort vir noudat slapende honde wakker is - great idee

Noudat slapende honde wakker is
en ek my helde in rock n roll en
gangsta-rap gevind het

Die res van die gedigte het 'n wrang-hartseer wrang-snaakse trant, sonder dat dit te ernstig is

pasop vir depressie

As jy aangerand, 
verkrag, gehijack, ontvoer, gevange gehou was 
moet jy sorg 
dat jy by ’n psigiater uitkom 
dis als goed wat depressie veroorsaak 
dis goeie redes vir depressie 

Kak ouers 
kak onderwysers 
kak kerke 
kak kos 
kak mense 
kak klere 
kak reëls 
kak wette 
kak musiek 
kak weer 
kak timing 
kak digters 
en ’n kak gedagte 
veroorsaak nie depressie nie

Dis deel van die lewe

Geen aardbewings nie, maar sy skryf met goeie idees en regte irritasies, dis die belangrikste.

Sunday, June 07, 2015

Solank verlange die sweep swaai

Ek het verlede jaar Danie Marais die gedig As jy wil hoor lees op een of ander kunstefees. Hy het ook 'n paar ander gelees, maar dit was die een wat my verbeelding aangegryp het.

Dit kom uit 'n bundel Solank verlange die sweep swaai - en dieselfde woorde is in die gedig.

Ek was beindruk deur die natuurlike vloei van die gedagtes daaruit - halwe liefde - liefde nadat jy geloof in liefde verloor het.

Solank verlange die sweep swaai.

Dis 'n mooi titel - en ek het vanaand die res daarvan gelees.

Die gewone probleem met digkuns is dat dit te dig en soet is - soos fudge. Een klein byt en dis te veel. Jy moet stop en wag dat die oorvloed smaak smelt in jou mond, voor jy weer aangaan.

Wat sou gebeur as jy daardie digtheid verdun en dit meer luisterbaar word - soveel so dat jy 'n hele sluk van die bier kan neem - een hele lang gedig deurluister in een slag sonder om te stop (wat was daai? ).

Danie Marais skryf so, maar dis nie net die woordkuns wat verdun is nie. Dis ook die inhoud wat verdun - die oortuiging, emosie en drang.

Daar is 'n gedig met die naam Wat swak gedigte weet, waarin hy sê 

dis die onmiskenbare waarheid in swak poësie 
wat my moedeloos maak

Die goeie gedig is 'n frats, 'n leuen
want die wêreld is van kak styl en hol retoriek gemaak

Ek verstaan wat hy probeer sê, maar dis dadelik duidelik dat Marais nie die innerlike geloof, die selfvertroue het om so 'n frats, 'n leuen te skep nie.

Hy is uiteraard, soos ek,  'n groot Bruce Springsteen fan en haal hom in verskeie plekke aan. Ek het gedink aan Springsteen wat vertel het hoedat hy sy poësie ontdek het na die album Darkness on the edge of town. Hy het besef dat hy sou sing oor gewone mense wat probeer om gewone lewens te lei en hulle rekenings te betaal.

Dis die lewe van klein oorwinnings en groot teleurstellings wat Marais beskryf, maar hy vind nie inspirasie of vrede daarin nie. Die digter is te selfbewus oor sy hopeloos bevoorregde godverlate lewe. 

Gelukkig is daar pragtige frases wat my laat lag. Hy wonder of sy lesers nie 

liewer ’n bom of ’n boom behoort te plant 
as om jou ore uit te leen aan die lustelose voorspel tot die midlife crisis

Nice.

ek is
snaaks genoeg
op allerhande maniere
tevrede,
voel ek,
soos oupa-dominee Dirk graag gesê
het,
uitgespaar

Wanneer ek luister na 'n liedjie of aan die einde van 'n fliek of TV program kom, vra ek altyd in stilte vir myself: was daar hartseer of inspirasie in, en hoe is dit geskep?

Die enigste gedig wat my so getref het was Las Vegas Chapel of Love, waarin hy die video van sy Oom en Tannie se Las Vegas trou-herdenking beskryf

"We are from a little village called De Doorns"
sê my tannie in die kamera
en stuur groete vir hul drie kinders
...
My oom Nico kyk na die kamera en sê:
"This is for all the Elvis fans in South Africa"
...
Ses maande later sal hulle jongste seun, Adriaan,
dood aan 'n oordosis in sy woonstel lê,

Ek kan nie dink dat Marais se lewe sonder hartseer of inspirasie is nie - hy praat deurentyd van 'n egskeiding, maar weier om te bejammer of spyt of woede daaroor te wys. 

Elkgeval, hier is die gedig wat my eerste gegryp het.

As jy wil

Solank verlange die sweep swaai 
sal begeerte blind dikteer 
sal liefde die laksman speel 
maar vir jou, Kuiltjies, 
het ek net so per ongeluk in die middel 
eintlik van ’n ander 
koue blou oorlog liefgekry. 
Ek het te lank gelowig die oseaan geploeg 
te lank brood gesaai 
koppig piesangs probeer plant in die Groot-Karoo. 
By jou soek ek nie meer Paaseiers 
of groot skelm woorde soos “redding” of “vervulling” nie. 
Jou laatnag-pepermenttee is genoeg, dankie. 
Jou glimlag vergewe voldoende. 
Daar’s ’n gul gaping tussen jou voortande wat ek wil vat. 
Jou soene proe na die helder bergwater 
van die Hexvallei na kleintyd op my oom Nico se plaas. 
Jy praat so reguit 
soos die N1 tussen Laingsburg en Beaufort. 
Jy vry so ondubbelsinnig soos honger, warm en dors. 
By jou verlang ek nie – nie na New York in die 70’ s 
of ’n ander elders nie. 
Jou sagbruin oë het my ondeund oortuig: 
Daar is niks wat ons nog móét koop, vermag of bely nie.

As jy wil 
kan ons sommer net 
onbenullige klein grootmense bly 
en braai 
op jou sagte ou Namib-beige bank op die stoep sit en wyn drink 
tot die dood ons skei 
'n kind roep of die telefoon lui

Thursday, June 04, 2015

Metamorfose

Franz Kafka het 'n storie geskryf oor 'n man wat in sy bed wakker word en vind dat hy verander het in 'n "monsteragtige ongedierte". Die ongedierte word in die algemeen gesien as 'n miskruier van omtrent 1 meter lank.

Die ongelukkige man se naam is Gregor Samsa en op daardie oomblik woon hy saam met sy pa, ma en suster.

Kafka het sy belangrikste boeke - Die Kasteel en Die Hofsaak - in die middel van die skryf skielik gelos, soos iemand wat wakker skrik en sê waaroor was ek besig om te skryf? Beide boeke is nooit voltooi nie.

Ek dink baie van sy nadoodse sukses is te danke aan die mengsel van seks en hopeloosheid daarin.

Hy plaas 'n held in die middel van 'n nagmerrie wat dan moontlik deur 'n sexy, simpatieke meisie gehelp gaan word - maar dit gebeur nooit.

Die Metamorfose is anders as daardie twee. Dis kort en kragtig, deurdroom-in-een-skoot en gaan nie oor hoop en die vernietiging van hoop nie.

Die storie is een van die mees geanaliseerde verhale in letterkunde. Die transformasie word gesien as 'n simbool van skuld, van swak selfbeeld, en 'n horde ander goed.

Gregor was die broodwinner in die huis; sy "toestand" veroorsaak 'n krises waarin sy pa en suster elk 'n werk moet neem. Hulle erken die ongedierte as Gregor, alhoewel die dier nie kan praat nie en daar geen aspek van sy persoonlikheid oorbly nie.

Sy suster voer hom en maak die kamer skoon en verwyder uiteindelik al die meubels om almal se lewe te vergemaklik. Hulle stel reels waarbinne Gregor moet bly: hy mag nie uit sy kamer uit nie, sodat hulle nogsteeds 'n lewe kan behou, mense ontvang en nie in vrees hoef te lewe nie.

In al hierdie opsigte is Gregor se transformasie dieselfde as iemand wat met 'n skielike ernstige siekte, of 'n beroerte getref is - en deur sy familie versorg moet word.

Die kritiese oorgang in die storie is wanneer die familie uiteindelik die dier dissosieer van hulle kind en broer.

As dit werklik "Gregor" was sou hy die huis verlaat het (deur sy kamervenster) en vir hulle uiteindelik vrede gee, dink sy suster.

Daarna weier sy om haar broer se naam in die teenwoordigheid van daardie kriatuur te noem.

Vir een of ander rede, ten spyte van die uiteindelik haat wat hulle vir hom koester, maak hulle hom nooit dood nie.

Halfpad deur die storie glip Gregor uit sy kamer en word deur sy pa in die kombuis betrap. In instinktiewe afgryse gryp die ou man na 'n bak vol appels en gooi die gedierte daarmee - die wond wat die appels maak bly op Gregor en sweer uiteindelik tot 'n dodelike wond.

Somtyds wonder ek of die storie simbolies is van die dood van 'n geliefde - die gedierte is die spook van die mens wat agter bly in die huis, en nogsteeds soveel emosionele energie verg.

Vladimir Nabokov het 'n bekende reeks lesings oor letterkunde as Cornell professor gedoen - onder andere Metamorfose.

Hy het al die biologiese gegewe oor Gregor in die storie analiseer en tot die gevolgtrekking gekom dat hy 'n kakkerlak was.

Die diep ironie van die storie, volgens hom - was dat Gregor onder sy vieslike buitekant vlerke gehad het, maar dit nooit ontdek het nie.

Sy transformasie was 'n gawe en 'n bevryding waarvan hy nooit geweet het nie.

Wednesday, June 03, 2015

Top luister tellings oor 12 maande

1 Laurie Anderson   Let X=X
2
Atif Aslam & Peter Gabriel 
 Bol Ke Lab Azaad Hai Tere
3
John Mellencamp 
 Jack & Diane
4
Britney Spears 
 Work Bitch
5
Don Edwards 
 Coyotes
6
Linda Ronstadt 
 Poor Poor Pitiful Me
7
Aerosmith 
 Sweet Emotion
8
The Waterboys 
 The Whole of the Moon
9
John Fogerty 
 Almost Saturday Night
10
Dean Martin 
 My Rifle, My Pony and Me
11
Riku Lätti 
 Heilig is die lewe
12
Creedence Clearwater Revival 
 Long As I Can See the Light
13
Bob Dylan 
 Series of Dreams
14
My Chemical Romance 
 Welcome to the Black Parade
15
Joos Tonteldoos en die Dwarstrekkers 
 Wilde Ding
16
Ramones 
 I Wanna Be Sedated
17
Johnny Thunders 
 You Can't Put Your Arms Around a Memory
18
Stevie Nicks 
 Love's a Hard Game to Play
19
Dire Straits 
 Walk of Life
20
The Rolling Stones 
 Salt Of The Earth
21
Led Zeppelin 
 Nobody's Fault but Mine
22
Traveling Wilburys 
 Margarita
23
Ray LaMontagne 
 Jolene
24
Rogers & Hammerstein 
 Oklahoma!
25
Cloud Cult 
 Chemicals Collide
26
The National 
 Start a War
27
Juanita du Plessis 
 Engel van my hart
28
Beyoncé 
 Drunk in Love
29
Sunshine on Leith 
 500 Miles
30
Pete Townshend 
 Let My Love Open the Door
31
Sting 
 Love Is The Seventh Wave
32
The Rave-ups 
 Positively Lost Me
33
Laurika Rauch 
 Hot Gates
34
Macklemore & Ryan Lewis 
 White Walls
35
Eva Mouw 
 Gebed
36
Laurie Anderson 
 From the Air
37
Bob Dylan 
 Shelter from the Storm
38
John Fogerty 
 Centerfield
39
Toots and The Maytals 
 Pressure Drop
40
Joni Mitchell 
 A Case of You
41
Annie Lennox 
 Walking on Broken Glass
42
John Mellencamp 
 Authority Song
43
Britney Spears 
 Oops!...I Did It Again
44
Exile 
 Kiss You All Over
45
Bob Dylan 
 You're Gonna Make Me Lonesome When You Go
46
Bruce Springsteen 
 Straight Time
47
Nancy Sinatra 
 Bang Bang (My Baby Shot Me Down)
48
Paco de Lucía 
 Allegro con spirito
49
Johannes Kerkorrel 
 Hoe Ek Voel
50
Donna Lewis 
 Always Forever
51
Britney Spears 
 Gimme More
52
One Direction 
 Story of My Life
53
Tom Waits 
 Jersey Girl
54
U2 
 Who's Gonna Ride Your Wild Horses
55
Dire Straits 
 Money for Nothing
56
Whitney Houston 
 How Will I Know
57
Genesis 
 I Can't Dance
58
Roy Orbison 
 She's a Mystery to Me
59
Alison Krauss 
 When You Say Nothing At All
60
Tom Waits 
 Who Are You
61
Van Morrison 
 Days Like This
62
Van Morrison 
 Chick-A-Boom
63
Lucky Dube 
 Remember Me
64
Whitney Houston 
 I Will Always Love You
65
Elvis Costello 
 (What's So Funny 'Bout) Peace Love and Understanding
66
Elton John 
 You Gotta Love Someone
67
Bob Dylan 
 Restless Farewell
68
Clarence "Frogman" Henry 
 Ain't Got No Home
69
Echo & the Bunnymen 
 Bring On The Dancing Horses
70
The Browns 
 The Three Bells
71
Youssou N'Dour 
 Allah
72
James Blunt 
 You're Beautiful
73
Jennifer Warnes 
 Love Hurts
74
Kurt Darren 
 Af en Af
75
Glen Hansard 
 High Hope
76
Mumford & Sons 
 Lovers' Eyes
77
Lianie May & Jay 
 Lank lewe die liefde
78
John Legend 
 All of Me
79
A Great Big World 
 Say Something
80
Florida Georgia Line 
 Dirt
81
Alanis Morissette 
 Ironic
82
Alanis Morissette 
 All I Really Want
83
Eddy Grant 
 Electric Avenue
84
Desmond Dekker 
 Israelites
85
Tom Waits 
 Time
86
Tom Petty and The Heartbreakers 
 Don't Come Around Here No More
87
Bette Midler 
 From A Distance
88
REO Speedwagon 
 Can't Fight This Feeling
89
Journey 
 Don't Stop Believin'
90
Paul Simon 
 Me and Julio Down By the School Yard
91
Ella Fitzgerald 
 Night and Day
92
Bruce Springsteen 
 Two Hearts
93
Depeche Mode 
 Just Cant Get Enough
94
Neil Diamond 
 Cherry Cherry
95
Bob Dylan 
 Barbara Allen
96
Bruce Springsteen 
 Drive All Night
97
Bob Geldof 
 Great Song of Indifference
98
Hall & Oates 
 Maneater
99
UB40 
 (I Can't Help) Falling In Love With You
100
Tom Waits 
 Down There By The Train

Wednesday, May 20, 2015

Amused to Death

Word die wereld beter of slegter? Ek dink baie hieraan, omdat ek nou oud genoeg is om te kan terugdink oor hoe dinge in die ou dae was.

Toe ek 'n kind was het Matrieks Std Sesse geboelie en karnuffel. Ek het eenkeer 'n sessie hoor durf vra hoekom hy so mishandel word?

Die antwoord was: vir algemene deur-die-kak-heid.

Ook in my kinderdae het Pink Floyd hulle legendariese reeks manies depressiewe albums vrygestel. Hulle het geskreeu op die mensdom vir al hul vraatsug, wreedheid en algemene deur-die-kak-heid.

Ek het jare laas daarna geluister, en alhoewel ek die meeste daarvan eerder sal wil vergeet het dit 'n groot rol in my jong lewe gespeel.

Ek hou 'n paar van die songs op my telefoon - onder andere die song Amused to Death,  hoofsaaklik omdat hierdie reels my so aangryp:

The kids on Melrose
Strut their stuff
Is absolute zero
Cold enough?

Neil Postman, wat die boek Amusing ourselves to Death geskryf het - het twee vorms van tirannie in die toekoms voorsien - die Orwell 1984 tipe - waar Big Brother jou dophou - en die Huxley Brave New World tipe - waar mense se verslawing aan konstante stimulasie en amusering hulle gevange hou - waar die mensdom Big Brother is.

In die song land 'n groep aliens op die aarde om ondersoek in te stel na die uitsterwe van die mensdom. Nadat hulle alle ondersoeke voltooi het is hulle slotsom

The species has amused itself to death

Ek het vanaand weer daarna geluister, terwyl ek gestap het, en besef dit was 1992 - voor die Internet, slimfone, realiteits-TV, Big Brother, Facebook en Twitter.

Wie sou kon dink?

Het ons al absolute zero bereik - en is dit koud genoeg?

Monday, May 18, 2015

Come and See

40 jaar het verloop tussen die Tweede Wereldoorlog en Elem Klimov se beroemde fliek - Come and See - oor die inval van die Sowjet Unie deur die gesamentlike magte van Duitsland, Finland, Italië, Hongareie, Romenië en Slowakië.

Nog 30 jaar het verbygegaan sedert Klimov se fliek tot 2015, die 70ste herdenking van die oorlog.

In hierdie jare het Come and See se reputasie gegroei tot waarskynlik die hoogsaangskrewe oorlogsfilm van alle tye.

Dit vertel die storie van die mees brutale oorlogsfront in die geskiedenis sonder om enige oorlog te wys.

Daar is geen armdrukkery in hierdie fliek nie - alhoewel dit van die Sowjet oogpunt gemaak is, word nie 'n enkele Duitse soldaat gedood nie.

Oorlog is nie mag teen mag nie - dis die opvreet van swakkelinge, die leeu wat die bababok verskeur.

Dit volg 'n seuntjie -Flyora (Aleksei Kravchenko) - wat 'n geweer uit die sand grawe en daarmee sy droom kan verwesenlik: om by die Sowjet Partisans aan te sluit tydens die oorlog.

In die chaotiese dae wat volg sluit Flyora aan maar verloor vinnig kontak met die Sowjet magte en dwaal alleen met sy geweer opsoek na vriend of vyand.

Dis 'n banale normaliteit wat hom irriteer - die wereld is besig om te verander maar hy kan geen bydrae maak nie.

Wanneer die vyand uiteindelik verskyn is dit met koue rillings. Hy sien hulle in totale stilte teen skemer met valskerms uit vliegtuie tuimel en stadig sak na die aarde. Een soldaat hak in 'n boomtak vas en hang hulpeloos 'n honderd meter voor Flyora - maar die seun is so geskok hy kan nie beweeg nie. Uiteindelik hardloop hy weg sonder om 'n skoot te skiet.

Die grusaamheid van oorlog (in hierdie fliek) is ossilasie tussen normaliteit en horror. Die een volg die ander so seker soos die dag die nag. Dit is wreder as een lang horrorshow, omdat normaliteit weer hoop bring, hoop wat vernietig kan word.

Wanneer die Duitse magte uiteindelik die dorpie omsingel steek Flyora sy geweer in 'n hooimied weg.

Die hele dorp word uitgewis, maar Flyora oorleef die slagting.

En dan kom normaliteit weer: die Duitsers is weg en Flyora staan alleen met sy geweer (waarmee hy nog nie een skoot geskiet het nie).

In die beroemde finale toneel sien hy 'n portret van Hitler in die modder - en skiet 'n reeks skote van frustrasie daarin.

Tussen elke skoot is 'n montage - in agterstevoor kronologie, van die hede na die verlede - wat die oorlog, die konsentrasiekampe wys, en voor dit die opkoms van Nazi Duitsland, en voor dit Hitler as 'n jong politikus, WW1, Hitler die kunstenaar en uitendelik die baba Hitler op sy ma se skoot.

Flyora skiet na elke beeld, maar kan dit nie oor sy hart kry om na die baba te skiet nie. Hy slinger die geweer oor sy skouer en loop weg.


Monday, May 11, 2015

Albert Speer se staptog om die wêreld

Albert Speer was 'n regte mens: 'n argitek in Duitsland in die 30s, later Bougeneraal en uiteindelik Minister van Wapenproduksie tydens die 2de Wereldoorlog.

In argitektuur het hy een van Hitler se groot passies gedeel - die twee mans was groot, intense vriende. Later het hy sy verhouding met Hitler so opgesom: as Hitler 'n vriend kon hê sou ek daardie vriend gewees het.

Met die begin van WW2 het Speer die Minister van Oorlogproduksie geword, en ten spyte van die feit dat Duitsland 'n groot hoeveelheid slawe vir wapenvervaardiging gebruik het - ook in kampe soos Auschwitz (wat Speer besoek het) - het hy tot die einde volgehou dat hy niks van die Holocaust geweet het nie.

Met die einde van die oorlog was hy die enigste hooggeplaaste Nazi wat onmiddelik berou getoon het. Hy het Hitler en die Nazi ideologie afgesweer en erken het dat hy homself toegelaat het om weg te kyk.

By die Nuremberg verhoor is sy lewe gespaar maar hy het 20 jaar tronkstraf gekry. In aanhouding is hy deur die ander Nazis - gelei deur Donitz, Hitler se opvolger - verwerp.

Terselfdertyd het niemand Speer se apologie aanvaar nie. Die algemene gevoel was dat hy, ten spyte van sy berou, nie eerlik was oor sy eie skuld en wat hy geweet het oor die Holocaust nie.

In hierdie eensaam jare - met niemand se respek nie - het Speer begin om Spandau tronk se tuin te bewerk en een dag die idee gekry om rondom die wereld te stap - in sy verbeelding - terwyl hy dieselfde klein paadjie om en om deur die tronk se tuin stap.

Hy het die tuinpad gemeet en 'n roete beplan - aanvanklik van Berlyn na Heidelberg, die dorp waar hy as kind grootgeword het. Maar daarna het hy aanhou stap ooswaarts deur Oos-Europa, Siberie, deur die Bering Strait na Amerika en Mexico.

Speer het reisboeke en joernale uit die biblioteek bestel en snags gelees oor die plek in die wêreld waar hy op daardie oomblik homself in sy verbeelding bevind het.

Ironies genoeg was Speer tot sy dood toe in groot aanvraag by historici en joernaliste, na aanleiding van sy intieme kennis van Hitler.

Na sy vrylating het Gitta Sereny, wat die boek His Battle With Truth geskryf het, hom oor 'n lang periode kruisondervra oor die waarheid - en wat hy regtig geweet het.

Sy kon nooit 'n bekentenis kry nie.

Haar slotsom was: Speer het alles geweet, maar gedurende daardie tronkjare het hy homself oortuig - regtig oortuig - dat hy niks geweet het nie.

Saturday, April 04, 2015

Die kinders se musiek

Ek luister geweldig baie musiek, maar alles goed uit die gloriedae van my jong lewe - die - 1980s en vroeër. Ek onthou Born in the USA, die Joshua Tree en Brothers in Arms. En daarna het die wereld blank geword. Was daar nog musiek? Ek weet vaagweg van "hip hop" en dat Celine Dion 'n song oor die Titanic gesing het.

Die hele 1990s het gekom en gegaan - kommunisme het geval maar waaroor het die popstars gesing - ek kan nie onthou nie. Die eerste dekade van die 2000s is verby - what was that all about?

Ons is nou halfpad deur die tweede dekade van die 21s en nogsteeds luister ek na Van Morrison, die Rolling Stones en Tom Waits. Pateties.

Intussen het die Internet, broadband en torrents gekom en musiek (ten minste vir die oomblik) baie goedkoper en meer toeganklik gemaak.

Ons lewe in 'n goue oomblik van vrye toegang - tot boeke, idees, musiek en flieks. Hierdie oomblik sal waarskynlik verbygaan, maar wat om te maak daarvan terwyl ons dit het?

Wanneer ek musiek op die Internet soek is dit gewoonlik Afrikaans of die kunstenaars uit my jong dae waaroor ek meer wil weet - Ramones, John Fogerty, Emmylou Harris - sulke goed.

Maar wat van die afgelope vyf en twintig jaar- 'n hele generasie. Waarop mis ek uit?

By kickass.to is die mees populêre torrent, onder die musiek, gewoonlik die Billboard Top Hits van die week waarin ons is - die popsongs van die oomblik. Ek slaan dit geen ag nie, tot hierdie week.

As skoolkind in Pretoria het ek eenkeer in 'n musiekwinkel gestaan en 'n ou Oom en Tannie het ingeloop en vir die winkelassistent vir "'n mooi stukkie musiek gevra - maar NIE die kinders se dromslanery nie!". Ek is nou daardie ou Oom - wat die Internet elke dag vir 'n nuwe mooi stukkie musiek vra, maar netnie die kinders se dromslanery nie.

Maar toe dog ek - what the hell, hoekom verbreed ek nie my horison so bietie nie.

Ek het die Billboard Hits vir die Paasweek begin download, maar toe ek besef dis 100 songs het ek getwyfel - 100 psuedo wannabe hit songs op my nugter maag is te veel - en ek het dit gestop. Wat beter sal wees, het ek gedink, is die top 100 hits van verlede jaar - 2014. Dis darem al 'n meer uitgedunde lys waarin meer van die room na die top geskep is (so hoop ek).

Ek het besluit om glad nie na die kunstenaars te kyk nie, net te luister sonder vooroordeel en songs te kies wat kandidate vir my twee goue playlists - "hard" en "sag" - kan wees.

Dis my gesofistikeerde musiek klassifikasie stelsel - "hard" is rockerige danserige raserigie songs en "sag" is ballades en folk en sulke goed.

Hierdie twee lyste kom al oor meer as 'n dekade aan en reis van een selfoon na die volgende saam met my, die grootste deel van my energie in opgraderings gaan om die migrasie van my twee kosbare musieklyse te beplan.

So, met die Top 100 songs van 2014 het ek gaan stap - die antisipasie van iets nuuts, van iets leer oor die wereld waarin ek lewe maar my oë voor toemaak.

Soos in die ou dae van die treffersparade het ek van onder begin luister - nommer 100 op na nommer 1, heel laaste. Na omtrent 15 songs was daar nog niks wat vir my lekker was nie. Worry: is my standaarde te hoog of het ek doof geword vir die nuwe wereld? Ek het besluit om van hierdie punt aan engie iets te kies wat enigsens 'n tweede luister verdien, al hou ek nie daarvan nie.

Nog 10 songs verder het ek besluit om 'n tweede keer na die hele lys te luister, duidelik moet my oor groei in hierdie ding in. Song na song het belowend begin en te flou uitgedraai. Die raaisel vir my was hoedat hierdie goed die top verkopers kon wees. Popsongs (soos ek hulle onthou) is veronderstel om 'n onmiddellike haak te hê wat jou aandag gryp - ek het met volle aandag geluister maar niks het my gegryp nie.

Miskien oordoen ek dit, het ek gedink. Iemand het gesê dat poësie toevallig gehoor moet word, miskien is dieselfde waar van die hits. 'n Dag later het ek in 'n winkel gestaan en een van die songs in die agtergrond herken. Iets van 'n reggae groep wat sing "I'm gonna marry you anyway". Ek het onthou hoedat ek dit die vorige aand in my oorfone afgemaak het, maar nou in die daglig, so tussen die hustle en bustle deur het dit nie so sleg geklink nie.

Ek moet alles beslis 'n tweede kans gee en nie so ernstig wees nie - ek was nou oortuig daarvan. Maar dan wat: 'n derde en vierde keer? Die lewe is te kort om aan een jaar so hits te wei - twee keer or bust.

Die twee aand het dinge beter geword, maar nogsteeds het niks uitgespring na my nie.

Daar was verskillende soort goed - wat ek neem aan "hip hop" is klink meestal na 'n orgie van seks, geld en macho. Een van die laaste albums waarna ek in die ou dae geluister het was Public Enemy se 1990 album "Fear of a Black Planet". Op daardie stadium het dit gevoel soos die begin van groot nuwe dinge - rap was 'n nuwe politieke musiek. 'n Paar jaar later het Chuck D bitter gesê dat hip hop "the black man's CNN" moes, wees, maar uiteindelik "the black man's Cartoon Network" geword het.

Maar aan die ander kant van die skaal het ek ook gesukkel. Die Disney song "Let it go" was een van die grootse hits - maar 'n jaar gelede het hulle 'n (baie beter) song "Let it grow" gehad. Kom aan ouens!

Om nie te praat van die heel grootste hit van die jaar nie - 'n song genaamd "Happy". Wat is daarin om na te luister!?

Ek dink ek verstaan nou ook beter tot watter mate musiek geskep word vir musiekvideos, vir partytjies, vir flieks en Televisie klankbane en vir jongmense om mee te gaan jol op Saterdagaande - nie vir die eensaam klank in die donkerte nie.

Elkgeval, ek troos my daarin dat ek 'n kind van my tyd is en dat die beste musiek van hierdie era waarskynlik nie in die Billboard Hits is nie, maar iewers daar onder.

Na al die bloedsweet en angs oor hierdie onbenullige lys - hier is die paar songs wat ek saam met my gaan neem.

Ek het nie 'n idee wie meeste van hierdie mense is nie.

John Legend - Love In The Future - All Of Me
A Great Big World - Is There Anybody Out There? - Say Something
One Direction - Midnight Memories - Story Of My Life
Beyoncé - Beyoncé - Drunk In Love
Enrique Iglesias - Sex And Love - Bailando
Miley Cyrus - Bangerz - Wrecking Ball
Katy Perry - Prism - Roar
Jason Derulo - Talk Dirty - Trumpets
Florida Georgia Line - Anything Goes - Dirt
OneRepublic - Native - Love Runs Out
Sara Bareilles - The Blessed Unrest - Brave
Macklemore & Ryan Lewis - The Heist - White Walls
Lee Brice - I Don't Dance - I Don't Dance

Wednesday, February 25, 2015

Cold Stone Jug

Hierdie is 'n bietjie lank, maar dit is so 'n wonderlike stuk uit Herman Charles Bosman se boek "Cold Stone Jug" - sy memoir oor die jare wat hy in die tronk deurgebring het vir die moord van sy broer.

Dit beskryf 'n klein tower oomblik, 'n paar jaar nadat sy vonnis begin het, waar hy skielik toegelaat word om na die buitekant van die tronk te gaan om klein stukkie herstelwerk te doen. 


**

During the fourth year of my imprisonment a very beautiful thing happened to me. I was working in the carpenters' shop, still. A bracket had to be fitted into a guard-post on the pavement in front of the' prison. The head-warder sent me out to do the job. I went there escorted by a discipline warder and accompanied by another convict. It was a wonderful adventure. Even now, when I think of it, twenty years later that old thrill comes back to me once more.

"Get your tools," the head-warder said to me, "And the timber for a bracket." To the discipline-warder he said, "Get your gun."

So we went out through the back-gate of the prison, the warder, the other convict and I. At the gate the warder got his revolver, which he slung over his shoulder on a strap. The other convict and I were searched. The outside warder opened the gate.

Slowly, much too slowly, the gate creaked outward on its heavy iron hinges - and we saw the outside world.

Stout Cortez seeing the Pacific for the first time, from a peak on Darien...

All that sentimental rubbish. As though one piece of ocean could be different from any other piece of ocean... But in that moment of the gate swinging open very slowly, I saw the outside world again, after a period of four years. "Forward," the discipline- warder said. It sounded like the voice of Divinity talking. It meant we were going down that road which I had seen only once before, four years ago, and the sight of which had made my throat contract,

Because I had been under sentence of death, then, and as we.had approached the gloomy exterior of the prison, and those forbidding-looking portals had reared up before me, it was with an unutterable despair that I had looked on that same road, for the last time.

We continued down that road, towards the front of the prison, where the guard-post was. Several times the discipline -warder had to shout at me to pick up my step. For every moment was ecstasy to me. I walked with an awful deliberation. I wanted to miss nothing. I wanted to go as slow as possible; those moments that we were outside the prison had to be stretched as long as days and hours and years; oh, we hadn't to go at more than a snail's pace. And I saw to it that we didn't. The warder could shout his head off. This dreadful ecstasy had to linger.

I have never in my life, before or since, beheld a scene as entrancing in its splendour as what I viewed from that dusty road, that was impregnated with a heady fragrance - that dusty red road skirting the prison. I have seen Funchal from the sea; I have walked those cobbled roads, green with young grass-blades like sprinkled confetti, and I couldn't see what there was in Madeira to thrill the tourists, who all said, "Oh," and "Oh," as though it was paradise. And I have seen middle-aged men standing in St. James' park and looking over the bridge at the part of London other side Whitehall, with the early light of a summer morning on it: and I wondered what they saw in it. And the Paris boulevards, and in Brussels the Avenue Louise, and all sorts of other places and scenes - and among them, not least, the Hex River mountains from the train-window. I have seen lots of sights - since that day when I walked out of the back-gate of the prison, to go and put up that bracket at the guard-post. And all those sights have left me cold.

I don't think that even love has had for me the warmth and the beauty and the deep-drawn delight that came to me on that road, red with perfumed dust, skirting the prison. Love. Well, I was young. And I was in love with the whole world. And life had not yet been made sick for me through the poison of introspection. And so I walked slowly, in spite of the discipline warder's bellowings, in' order to miss nothing, in order that this incredible joy that had come to me, suddenly and undeservedly, should fill my entire being, dropping rose-petals on the places where my shoulders were bruised.

It was a dream-world that I walked into. For four years I had been dreaming of a moment such as this was. I was outside. It was all world. I was walking along a road where free people walked, where members of the public walked - men and women and children: and above all, women. Sunlight and shadow and distance played queer tricks with my eyes. Because I had been confined within cramped walls for four years, my eyes were unable to accommodate them- selves to the majesty of distance. To be able to see far away - fruit-trees a long way off, for instance, and a white-washed fence at the bottom of the road: all these things were very beautiful. They were invested with the magic of strangeness. I was in a painted world, queerly different from what I had expected the outside to be. I had so forgotten common things, that when I saw a couple of fowls in a back-yard I stopped and stared at them in an unspeakable joy.

For four years I had had only memories of what the world was really like. And what I saw now, distance and hues, and pale lights and patches of grass: they no longer corresponded to my ideas about them. They were quite different from my memories of them. And they were even more lovely than I had expected them to be. 

For years I had dreamt of the world. I had tried, in the nights when I had lain awake, to recall that gaudy lost world that I had known up to the time when I was twenty. And I saw now that it was less brightly-coloured than I had pictured it to be. But I was not disappointed. On the contrary, this pallid reality was something infinitely more exquisite than my black and scarlet visionings of it had been.

We got to the guard-post much too soon. But before we entered it a woman and a girl came past: the wife and daughter of a warder. And they didn't look at us, of course. Because this was on the prison reserve, where they lived; and so they were used to seeing convicts.

But I stared at them, at this woman and girl. I couldn't look at them enough. I had to see them, and I had to remember. I had to remember every- thing about them, every detail of how they looked, and what they felt like. I had to remember everything about what that divine moment of their nearness did to my senses, and every single detail of their faces and their bodies and their eyes and their dresses, and the folds in their frocks, and the crinkles in the woman's legs, at the back of her knees and the way their bodies swayed when they walked, and the way their light, summery dresses fluttered in the breeze when they walked. Above all, I had to remember that sublime impact on my soul, on my blood, of their having passed close to me. I must not forget that feeling of thick silence that was fragrant with the inside of the .

For I had to remember all that when I was locked up again. I had to treasure it all up; not a drop of it was to be spilt; and I did, as a matter of fact, succeed in keeping that memory vivid for at least a year after that - perhaps even longer.

The woman's dress was short. I hadn't expected that. How was I to know that women' fashions had undergone so much change during the four years in which I was shut away from the sound and sight of all women? And the little girl's frock was a washed-out sort of blue. I don't mean that the colour really was washed out, of course. It was only that I had expected the colours of materials to be more startling-hued than what they actually were. And I knew, instantly, that those really were the colours of the outside world, the colours of trees and the colours of dresses. I knew immediately that that girl wasn't wearing a faded dress. It was only that I had, during the years, come to imagine, in waking dreams of the outside world, that there was a brilliance about the things of living and the acts of living which was not really there.

But, of course, this pallor only enhanced the incredible miracle of the life that people lived. It made the mystery all the more refined. The glitter was all the more alluring, because it was subdued. Life was washed out, faded. So its attractiveness was a haunted thing. The outside world was deadly artistry.
After the bracket had been nailed into place, the convict who went with me having made holes in the wall with the cold chisel in the places where I showed him - mine being the higher- up job of hammering in the plugs and securing the bracket - we went back along the road we had come. But this time the convict who had come with me joined with the warder in making us hurry up. For it was getting on towards lunchtime, and my convict- colleague was hungry. He was only a short-timer; so in the walk between the guard-post and the back-gate of the prison there was little novelty for him.

But this time I didn't mind hurrying. I had already seen so much. I had a whole world of things to remember in the days to come. I had been allowed into fairy-land. I had thrilled to the earth and its beauty and its secrets. The faces and the figures of that woman and girl had not come up to my expectations in respect of the dark loveliness that I had come to associate with woman. But their beauty seemed all the more ethereal because it was not held fast in swift contours and vivid colouring. And their beauty had become all the more intangible because it made contact with my senses not as spirit but as clay.

Paradise was so much nearer to me than the soil, during those years of my dreaming of the outside world. And what there was of clay in that girl and woman was a thing of far greater mystery to me than their quality of soul. Reality was more trance-like than a vision, more breathtaking than any dream. 

During the many months that followed, of my sojourning inside the walls, that saunter along the dusty road was a warm and luscious memory for me. It was an excursion into realms of gaudy adventure where my sight had been dazzled with shining fresh flowers and my ears had been filled with the sound of old gold. And life had been broken open like a ripe pomegranate, and tropical fronds had bent low in laughter, and spring had exulted in the stillness of young growth.

I had tiptoed down the corridors of ancient palaces, richly arrassed and niched with armorial bearings; my footsteps had wandered through sacred groves. And I would look at my feet, alone in my cell for many nights thereafter, and I would think that these feet, shod in these same boots, had walked down that road, once, and had got red dust on them, had walked in the same dust in which people of the outside world had walked, in which that girl and that woman had walked. And thinking like that I would not feel cut off from the world at all. For my boots were tangible proof that I was one with the earth and with life; proof - that any court of law would accept - that I belonged with people.

And, of course, the immediate effect of my adventure into Avalon was that my dreamings of the outside world became again exotic things of black and scarlet, heavy with perfumes, low-hung with the night. In my envisioning the world outside the prison was invested with more vivid colours than ever before...

(Only the other day I passed that same spot again, by car. After an interval of twenty years. And the red road had been tarred. And I saw then that the whole distance we had walked, the distance from the back- gate to the guard-post, which still stood there on the corner - with the bracket still in place, no doubt, for I nailed it in solid - was less than a hundred yards.)

Sunday, January 04, 2015

Die Artscape verse

Ek was op 1 Januarie by Artscape vir die vertoning van War Horse.

Terwyl ek daar was het dit my opgeval dat die twee Afrikaanse gedigte wat saam met die opening van die destydse Nico Malan Teater in 1971 onthul is, nogsteeds daar is. Niemand het dit ooit verwyder nie.

Vir die eerste keer het ek gaan stilstaan en dit gelees en mooi gedink oor wat dit sê.

Opperman - rymer van die Republiek - het 'n kwatryn geskryf



Hier wissel stuk en spelers, hulle oord
En toeskouers, maar kragtens die woord
Gaan deur die eeue - soos oor Tafelberg
Die wolke - die spel steeds voort.

NP van Wyk Louw het gesê hy is nie 'n man vir "geleendheidsverse" nie, dankie. Later, nadat hulle sy gat gelek het, het hy toegelaat dat sy broer WEG Louw iets uit sy werk kies om te gebruik.

WEG Louw het die laaste drie reels uit die gedig Vooraf gespeel, die prelude van Gestaltes en Diere, gekies.



O Woord, geslote kamer vir die skoonheid klaar - 
gaan oop vir my dat ek my in jou red
met hierdie vrag van aardse sekerheid en pyn.


Ek het gestaan en dink watter een van die twee ek verkies

Hier wissel stuk en spelers, hulle oord
En toeskouers, maar kragtens die woord
Gaan deur die eeue - soos oor Tafelberg
Die wolke - die spel steeds voort.

Dit klink lekker op die tong, neutraal universeel met 'n tikkie Kaapstad.

Het dit waar geword? Dis 'n ander Suid Afrika, maar die stuk en spelers, toeskouers en oord - is nog baie dieselfde. Die grootste verskil is seker maar Afrikaans wat verswak maar nog nie verdwyn het nie. Is daar meer of minder Afrikaans op die planke as in 1971, wonder ek?

Elkgeval, ek hou van Opperman s'n - dis heeltemal mens. Daar is geen God of Muse, Geloftes of Beloftes nie.

Dan, Louw:

O Woord, geslote kamer vir die skoonheid klaar - 
gaan oop vir my dat ek my in jou red
met hierdie vrag van aardse sekerheid en pyn.

Dit is tipies Louw: as dit begin met O God / O Woord weet jy dit gaan eindig met 'n instruksie ( ...gaan oop vir my... )

My instinktiewe gedagte was dit hy sekerlik bedoel het aardse onsekerheid en pyn - maar die ritme daarvan is verkeerd -  met hierdie vrag van aardse onsekerheid en pyn - dit vloei nie reg nie.

Dis natuurlik onmoontlik: aardse sekerheid en pyn.

Louw het dit nie geskryf vir die teater nie, maar watter betekenis kan dit hê vir die massas wat by Artscape in en uit vloei?

Ek hou van die idee dat woorde die droeë verf van die teater is - die buitenste laag wat skoonheid klaar gevang het.

Gaan oop vir my dat ek kan ontlaai en vasvang en deel-met-die-mensdom terselfdertyd.

Ja, dis mooi - ek voel dit ook.

Die uiteinde vir my is dat ek dankbaar is dat hierdie twee stukkies Afrikaans nog daar hang.

Ek hoop ons kunstenaars sal aanhou werk daar binne, dis die enigste manier om hulde aan hierdie twee reuse te bring.