Friday, April 04, 2014

Andrei Rublev

Andrei Rublev was ‘n obskure middeleeuse monnik en ikoon-skilder wat gelewe het iewers tussen 1360 – 1430. Obskuur tot Andrei Tarkovsky se 1966 fliek Andrei Rublev.

Die fliek is verbasend in baie opsigte, maar veral in die unieke hantering van kuns en die kunstenaar. Tarkovsky is verbete om die melk van inspirasie te pers uit die mees onwaarskynlike blik olie – en hy kry dit reg.

Anders as in ‘n gewone fliek oor ‘n kunstenaar, weier Tarkovsky op perverse manier om enige kuns te wys in die loop van die fliek se 3 ure. Die verfilming is telkens uit ‘n frustrerende hoek wat niks wys nie.

Die eerste blik van enige kuns is in die middle van die fliek - wanneer Rublev se klooster deur Moslem-invallers geplunder word - en hulle met fassinasie kyk na die brandende frescoes en ikone.

Daarna onderneem heilige Andrei ‘n gelofte-van-stilte-en-geen-verdere-verwery - hy glo die hele inval was ‘n straf van God vir sy waan (en seks wat hy met ‘n plaaslike meisie gehad het) - en vir die res van die fliek hoor ons nie weer sy stem nie.

En dan kom die fliek se wonderlike laaste "klok" hoofstuk.

Dit vertel ‘n heeltemal ander storie van ‘n Siberiese Prins wat ‘n afvaardiging stuur na ‘n klokmeester – met ‘n kommissie vir die grootste klok in die staat – ‘n klok wat vir kilometers ver van sy paleis gehoor kan word.

Die afvaardiging vind net die klokmeester se seun Boriska (die hele gesin is oorlede in die groot pes), maar die seun oortuig die groep mans dat hy al sy pa se klok-maak geheime ken, en die klok vir die prins kan maak.

Die skeptiese groep mans neem die seun terug na die prins, en hulle skeptisisme vererger met die loop van tyd wanneer die seun nie aan die gang kan kom nie – elke keer met verskonings: hulle het nie die regte klei in die grond nie, hy benodig nog silwer uit die prins se kombuis.

Verskeie kere word Boriska gewaarsku dat hulle sy gatvelle gaan afslag as hy hulle vir die gek hou – maar hy hou vol dat daar “net een manier is” waarop die klok se brons gemaak kan word.

Na maande begin die proses om die klok te giet, met groot onkoste en te midde van ontsettende spanning. Die Prins nooi sy internasionale diplomate vir die oprigting-van en eerste-lui van die klok.

Boriska (Nikolai Burlyayev) voor die eerste slag van die klok
En uiteindelik, wanneer die klok se eerste slag slaan is Boriska nerens te sien nie – die swerwende Andrei Rublev vind hom in trane, waar hy wegkruip agter ‘n muur – en erken dat sy pa hom niks geleer het nie.

Dit is hierdie dapper oomblik – die besef dat kuns nie geleer word nie; dat dit ‘n half-bluf is, vol modder en twyfel tot die laaste oomblik en groot risiko dra, soos om te leun oor ‘n afgrond – wat Rublev se hart raak.

Hy praat vir die eerste keer weer en onderneem om weer te begin skilder, in eer van Boriska se klok.

En dan verander die fliek van swart-en-wit na kleur, en wys vir die eerste keer Rublev se kuns.

Die drie engele van Abraham, deur Andrei Rublev (detail)

Friday, March 21, 2014

Jenůfa

Die Tjeggiese komponis Leos Janacek het laat in sy lewe een van die mooiste en grootste operas in die wereld geskryf: Jenůfa.

Dit is brutaal en terselfdertyd diep menslik, ongetwyfeld een van die beste dramas in die hele repertoire.

Die drie bedrywe van die opera is in drie seisoene - herfs, winter en lente - en bestaan uit geronde mense, elkeen met goed en kwaad.

Dit gaan oor 'n meisie Jenufa wat verlief is op 'n playboy (Steva) - en reeds swanger met sy baba.

In die eerste bedryf daag hy dronk saam met sy makkers op en maak 'n bespotting van haar pleidooie - maar sy bly lojaal aan hom ten spyt.

Jenufa se ma, Kostelnika, jaag vir Steva weg en verbied hulle huwelik vir een jaar - waarin hy moet bewys dat hy sober kan bly.

Dit is slegte nuus vir haar dogter; Steva het geen erns om so 'n onderneming te maak nie, en hy neem koue afskeid van die angstige Jenufa.

Hierdie hele toneel word met veragting bekyk deur Laca - dis 'n ou wat heimlik verlief is op Jenufa en nie kan glo dat sy haarself gooi aan die voete van sulke skuim nie.

Die opera begin met Laca wat 'n stomp mes inhandig om geslyp te word. Alles gebeur met die klank van die slypsteen daar ver en nou het Laca sy mes weer in sy hand.

In 'n oomblik alleen met Jenufa probeer hy haar uitlok om te erken dat Steva haar gaan dump. Hulle stry, sy klap na hom en in die loop van hulle onderonsie swaai hy sy mes en sny 'n lelike wond deur haar wang.

Was dit opsetlik? Hy sê natuurlik dadelik so en vra tot in onteinde omverskoning - en hy bedoel dit.

Maar was dit? In sy hart weet Laca dat iemand so vol van homself soos Steva nooit 'n bruid met 'n fisiese gebrek sal neem nie. Het hy haar met opset geskend? Wou hy haar doodmaak?

Die sny deur haar gesig dra Jenufa tot die einde.

En soos Laca voorspel het is dit die einde van haar en Steva.

Selfs wanneer haar ma hom konfronteer met die feit dat haar dogter geboorte aan sy kind gegee het, bied Steva aan om die kind in die geheim te onderhou - maar hy is klaar met Jenufa (en haar verkrampte ma) en reeds verloof aan 'n nuwe meisie.

Einde van Steva.

Intussen voel Laca nog sleg oor die wond wat hy Jenufa aangedoen het en bied aan om met haar te trou. Maar hy kry koue voete wanneer hy hoor van haar baba - en dat dit die afstootlike Steva se kind is wat hy moet grootmaak.

In 'n oomblik van desperasie sê die arme Kostelnika, Jenufa se ma, vir hom dat die kind sopas gesterf het (wat besiel haar!).

Ironies genoeg vind Laca hoop en 'n roeping in hierdie nuus: hy kan homself redeem deur Jenufa te help deur die dood van haar kind.

Die twee van hulle bring die nuus van die kind se dood aan die geskokte Jenufa - wat daar niks van weet nie. Heeltemal verbyster en gedisorienteer, aanvaar sy Laca se huweliksaanbod en sy onderskraging.

Maar die kind lewe nog.

In een van die mees ongelooflike tonele in die opera besluit Kostelnika om dit deur te sien - en sy verdrink die baba in 'n oomblik van paniek sodat haar dogter en Laca kan trou.

Maar, soos in een van Euripides se Griekse tragedies, word die lyk van die kind ontdek en alles ontrafel totaal.

Die opera eindig met 'n eenvoudige oomblik tussen Laca en Jenufa (nogsteeds met die geskende gesig), alleen, waar sy hom bedank vir alles wat hy vir haar gedoen het en hom dan wegstuur - sy gaan nie saam met hom lewe nie.

Liefde, moeite, en dank - maar geen vergifnis.

Friday, March 14, 2014

Underground

Yugoslavia was die enigste Europese land wat die juk van die Nazis afgeskud het sonder die hulp van óf Amerika óf die Sowjet Unie. Danksy hiervoor was Maarskalk Tito uit die staanspoor die enigste werklik onafhanklike kommunistiese leier wat sy man teen Stalin kon staan.

Vir Yugoslavia was die Koue Oorlog 'n jol: Tito het aan altwee kante van die draad gespeel, die "Non-Aligned Movement" met Indië begin en hulp ontvang deur die Westerse Marshall plan sowel as die Oos-blok COMECON.

Die ekonomie het vinnig gegroei en teen die middel 60s het Yugoslavia sy grense ten volle oopgestel vir besoekers en sy eie bevolking toegelaat om wêreld wyd te rys.

Dit alles en vryheid, gelykheid en broederskap.

Soos Nelson Mandela het Tito wêreldwye respek afgedwing - celebrities het tougestaan om saam met hom op fotos poseer; staatsleiers om eer aan hom te toon.

In Junie 1972 het hy die "Order of Lenin" in Moscow gekry en drie maande later "Most Honourable Order of the Bath" van Koningin Elizabeth II. So het dit gegaan.

Maar met sy heengaan het alles verander.

Yugoslavia was nooit 'n demokrasie nie: Tito was die "goeie diktator" wat almal wou hê. Maar sonder hom het spanning tussen Yugoslavia se nasies vinnig oorgekook en die land het in die 90s disintegreer in 'n spasma van bloedvergieting waarin meer as 150,000 mense gesterf het.

Die droom van Yugoslavia se reënboognasie het 'n nagmerrie geword - Europa se afgryse en skaamte.

Vandag bestaan daar nie meer 'n Yugoslavia nie - in sy plek staan Slovenia, Croatia, Serbia, Montenegro, Bosnia & Herzigovina, Kosovo en Macedonia.

In 1995, op die hoogtepunt van die bloedvergieting, het die Yugoslav filmmaker Emir Kusturica die fliek "Underground" gemaak. [Meer as 20 jaar nadat die land verdwyn het noem Kusturica homself nogsteeds, hardkoppig, 'n "Yugoslaaf"]

Dit is 'n lang surrealistiese verhaal van twee vriende deur die verloop van Yugoslavia se geskiedenis, van WW2 tot die einde - swart, bitter komedie.

Die bekendste lyn daarin is

'n Oorlog is nie 'n oorlog totdat 'n broer 'n broer vermoor nie.

In die heel laaste toneel, draai die laaste karakter na die kamera en sê vir die gehoor:

Hier bou ons nuwe huise met rooi dakke 
en skoorstene waar ooievaars sal nes. 
Met wyd oop deure vir liewe gaste. 

Ons sal die grond bedank vir ons voeding 
en die son vir ons verhitting.
en die velde van groen gras 
wat aan ons land herinner.

Met pyn, hartseer en vreugde, 
sal ons ons land onthou,
wanneer ons vir ons kinders stories vertel
wat soos sprokies begin:

Eendag, lank lank gelede, was daar 'n land ...

Tuesday, February 04, 2014

Die Optog na Kursk




Kursk Root Icon
Kurskaya Korennaya
Iewers in die 1300s het iemand 'n klein hout-ikoon van Moeder Maria en Kind in 'n woud naby Kursk, in Rusland, opgetel. Die Russe het dit die "Kursk Wortel Ikoon" genoem, omdat dit tussen die boom wortels gevind is.

Ek weet nie of hierdie storie waar is of nie; maar die Ortodokse Kerk het dit as 'n wonderwerk verklaar.

'n Klooster is op daardie plek gebou - en dit het gegroei tot een van die grootste en rykste kerke in Rusland.

Vir honderde jare het 'n seremonie bestaan waar 'n skare mense hierdie klein 30cm x 40cm houtblok na Kursk gedra het.

In die 19de eeu het die groot Russiese skilder Ilya Repin hierdie optog vasgevang in sekerlik een van die grootste meesterwerke in die skilderkuns.

Dit is 'n ongelooflike karakter studie, maar ook 'n studie van pyn-in-beweging, van geloof, sinneloosheid; van mag en magteloosheid; suiwerheid en korrupsie; en van hoop ten spyte van alles.

Die skare beweeg stadig oor droeë grond verby 'n kaal heuwel in die agtergrond - met geen plantegroei, net kaal gestroopte boomstompe oral.

Die stofomslag van Gogol se
beroemde, onvoltooide storie
Ek wonder altyd wat hierdie dooie landskap beteken - die ikoon is immers in 'n woud tussen boomwortels gevind. Wat het daarvan geword?

Anders as derduisende gewyde skilderwerk, voel hierdie soos 'n reis deur leegheid - 'n droomwereld wat 'n woestyn geword het; 'n geweldadige ritueel.

Is daar redding aan die einde hiervan?

Dit is die vraag in die kunswerk, in die intense erns van almal wat deelneem.

Dis moeilik om te glo, en aan te hou glo.

Tuesday, January 21, 2014

Stalker

Ek het verlede week 'n amazing 70s-era Soviet movie gesien - "Stalker".

Die idee daarvan is as volg: iewers op aarde is daar 'n plek wat in die fliek die "Zone" genoem word. Dit word deur troepe bewaak en die publiek mag glad nie daarin gaan nie. Binne die Zone is 'n plek waar jy 'n wens kan maak en dit sal waar word.

Die fliek gaan oor drie mense wat deur-tonnel en binne die zone kom, opsoek na die "Kamer" - die plek waar wense waar word.

Een van hulle (die Stalker, of Sluiper) sê dat hy al vele kere by die kamer was en hy dien as gids vir die ander twee.

Die ander twee karakters word Professor en Skrywer genoem.

Die hele ding is dubbelsinnig, of trippel-sinnig.

Professor en Skrywer maak asof hulle nie werklik in die Kamer glo nie, maar wat maak hulle dan daar?

Miskien is hulle doel om die hele ding te ontmasker, of Kamer (as dit bestaan) vir altyd te vernietig?

Miskien is die Kamer 'n versinsel - iets wat die Sluiper uitgedink het - maar hoekom?

Miskien is dit 'n afgelee plek waarheen hy slagoffers neem om hulle te vermoor en te besteel.

Iewers aan die begin vra hulle die Sluiper hoe die pad terug na buite werk.

"Daar is geen pad terug nie", sê hy.

Die hele ding het 'n "Heart of Darkness" gevoel. 'n Reis na die binne.

Daar is 'n oomblik wanneer Professor praat oor 'n vorige man wat in die kamer was - hulle verwys deurgaans na hom as "Ystervark".

Ystervark het selfmoord gepleeg een week nadat hy in die Kamer was, maar hoekom?

Omdat die Kamer nie enige wens laat waar word nie, net jou diepste wens.

Maar voordat jy hierdie wens kan maak, moet jy weet wat dit is, en om om te weet wat dit is, moet jy eerlik kan wees met jouself en wat jy regtig wil hê.

En dan moet jy besluit: wil jy regtig hê dat jou wens waar moet word?

Dis inderdaad 'n reis in die donker in.

Maar die fliek is 'n wonderlike metafoor van iets heeltemal anders.

Die hele landskap van die Zone is vol misterie en moontlikheid - omdat dit swanger met verwagting is. Dit is die mens se drome en wense wat dit lewendig maak.

Op een stadium vra Skrywer vir die Sluiper of hy al ooit self 'n wens in die Kamer gemaak het.

"Nee, ek is gelukkig soos ek is", antwoord die Sluiper.

Dis 'n baie onwaarskynlike antwoord - die Sluiper is 'n brand-arm sot en die fliek wys hoedat hy sukkel en stry met sy vrou en babatjie.

Maar uiteindelik, wanneer hulle voor die Kamer staan, besef die Professor wat hy bedoel.

Om 'n nietige wurm te wees wat nogtans vir ander mense die pad na hulle vervulling kan wys - is die ultimate rush.

Daar is geen wens groter as dit nie - dit is soos om God self te wees.

Dit is wat kunstenaars doen, wat predikante en mystics en sielkundiges doen

Die laaste, pragtige aspek van hierdie fliek is die stadige finale, waar die drie mense weer terugkeer na die "werklikheid".

Stadig sypel die misterie uit die Zone uit - en al wat oorbly is gras.

Tuesday, December 31, 2013

Jacob's Ladder

Daar is 'n storie in die Bybel van Jacob, op vlug van sy broer Esau, wat aan die slaap raak en droom van 'n reuse leer tussen die hemel en die aarde, met Engele wat daarteen op en af klim.

In 1990 was daar 'n fliek met dieselfde naam, waarin 'n poskantoor klerk (Tim Robbins), terugflitse kry oor 'n insident waarin hy as Vietnam soldaat geskiet word.
Die terugflitse verskyn so 5-6 keer - eers hy & en sy makkers - daarna die skermutseling en die oomblik waarin hy geskiet word - daarna hoedat die gewonde Jacob ontdek en gehelp word - hoe hy na die militere hospitaal in 'n helikopter vervoer word, ens.
Maar asof hierdie terugflitse nie genoeg is nie, word Jacob ook in die kom en gang van sy lewe deur monsters in New York geteister - vreemde, vieslike monsters - maar ook skielike transformasies in die mense by wie hy veilig voel en vir wie hy lief is: sy getroue meisie (Elizabeth Pena) verander in 'n oogwink in 'n heks-agtige monster, en dan weer terug.

Sy vriende glo eenvoudig dat Jacob besig is om gek te word, koors kry en homself al hierdie dinge verbeel.

Maar hoe verklaar hy hierdie helle-bestaan? En waar sal sy hulp vandaan kom?

Sy kiropraktisyn (Danny Aiello) probeer hom help. In een toneel vertel hy van 'n ou mystic wat hel gesien het.

Eckhart saw Hell too. He said: The only thing that burns in Hell is the part of you that won't let go of life, your memories, your attachments. They burn them all away. But they're not punishing you, he said. They're freeing your soul. So, if you're frightened of dying and... and you're holding on, you'll see devils tearing your life away. But if you've made your peace, then the devils are really angels, freeing you from the earth.

Die groot verrassing is in die fliek se laaste oomblik: in sy finale terugflits word Jacob ge-opereer in die Vietnam tent-hospitaal - maar sterf.

Dit beteken dat daar geen terugflitse was nie. 

Die hele fliek is vooruit-flitse: na die onmoontlike lewe wat nooit sal wees nie. Die lewe wat Jacob desperaat homself probeer toewens in sy laaste paar minute, maar nooit mag he nie.

Dis waarom monsters dit heeltyd van hom wegskeur.

Tuesday, December 17, 2013

Van Morrison

Niks op hierdie aarde is maklik nie. En meer nog, as iets maklik lyk (of klink), is daar beslis iets baie spesiaal aan die gang.

Ek dink Van Morrison is die naaste ding wat rock-musiek, of R&B, het aan 'n Mozart.

Op sy beste voel Van se musiek asof dit opstyg, dis so veer-lig! Jy wil lag uit jou maag uit.

Van Morrison het net een ding wat hom interresseer - die mistieke "eenheid van alles" en die soeke na vervulling. Dis 'n moeilike "onartikuleerbare" onderwerp, maar keer na keer kom hy tevore met ontsaglike eenvoudige verwoordings daarvoor.

Baie van die songs bestaan maar net uit 'n paar reels lirieke - maar die mengsel van totale harmonie, die sielvolheid, die totale eenvoud en stem is enig van sy soort.

'n Paar voorbeelde.

Rave On, John Donne
(Inarticulate Speech of the Heart)

In die laate 50 jaar het die mens op die maan gestap, civil rights het gekom, kolonialisme en kommunisme het verdwyn; nuwe oorloë; 9/11; heavy metal, punk, grunge, reggae en rap; plate, kasette, CDs, iPods...

Maar niemand het vir Van Morrison laat weet nie - na meer as 50 jaar bly hy salig onbewus van al hierdie onbenullighede.

Die basiese menslike taak het niks verander deur tyd en omstandighede nie - en die siel van duisende jare is nog met ons.

In hierdie song praat hy die 400 jaar oue digter John Donne moed in (en Walt Whtman, Omar Kayamm...), asof hulle nog saam met ons is

Rave on John Donne, rave on thy Holy fool
Down through the weeks of ages
In the moss borne dark dank pools
Rave on, down through the industrial revolution
Empiricism, atomic and nuclear age
Rave on down through time and space down through the corridors
Rave on words on printed page
...

In The Garden
(No Guru, No Method, No Teacher)

Morrison het 'n gawe om 'n lang intense spirituele opbou na 'n great oomblik te doen.

In hierdie een is dit basies twee mense wat mekaar in 'n tuin ontmoet, in stilte alles inneem en uiteindelik praat

And I turned to you and I said:

No guru, no method, no teacher
Just you and I and nature


Days Like This
(Days Like This)

Hierdie het so vinnig 'n classic geword dat dit voel asof die song al vir dekades bestaan. In werklikheid is dit eers in 1995 geskryf en het dadelik 'n volkslied vir lekker dae en slegte dae geword.

When it’s not always raining there'll be days like this
When there's no one complaining there'll be days like this
When everything falls into place like the flick of a switch

Well my mama told me - there'll be days like this...

Moonshine Whiskey
(Tupelo Honey)

Morrison het op verskeie kere in Country musiek gewerk. Die album Tupelo Honey was min of meer dieselfde tyd as Bob Dylan se Country musiek fase (Nashville Skyline etc) en het ‘n groot indruk op hom gemaak. Hy het eenkeer gesê dat Tupelo Honey in die hemel geskep en deur Morrison na die aarde ge-channel is.

"Moonshine Whiskey" is die laaste en langste song op die album – ‘n heerlike vrolike, uitbundige jam – alternatiewelik vinnig en stadig.

Virgo Clowns
(His Band and the Street Choir)

Great song, een van daardie waar alles click en niks vir niks oorheers nie.

Die idee daarvan is die eenvoudige wens

Oh, let your laughter fill the room

Watter groter geluk kan 'n mens iemand toe wens?

Listen To The Lion
(Saint Dominic's Preview)

Een van die kragtigste songs. 

Weereens 'n stadige opbou waar Morrison praat oor die "lion inside you", maar dan verder gaan deur die dier op te roep. 

Halfpad deur die song verander sy woorde in diere-kreune en uiteindelik die ge-brul van die leeu. 

Dit wil gedoen wees, Lady Gaga.


You Don't Pull No Punches, But You Don't Push The River
(Veedon Fleece)

Wat 'n weird en wonderlike titel vir 'n song, ek lag sommer!

You Don't Pull No Punches (baie dankie, good for you),
But You Don't Push The River (maar die wereld gaan maar aan soos tevore).

Dit beteken eenvoudig - maak nie saak of jy tough of sag is nie; wat jy dink jy is nie - dit verander basies niks aan die aardbol nie.

Morrison het destyds 'n denkbeeldige "Veedon Fleece" uitgedink as die naam vir die groot ideale, onbereikbare "iets" waarna hy soek en streef.


Into the Mystic
(Moondance)

Een van die eerste songs - ook die absolute essens van Van Morrison se musiek en sy lewenslange soek na die "Philosopher's Stone".

We were born before the wind
Also younger than the sun
Ere the bonnie boat was won 
as we sailed into the mystic

Daar bestaan honderde covers hiervan.

And The Healing Has Begun
(Into the Music)

In hierdie song sê Van Morrison: Die wonderlikste wonderlikste gevoel op aarde; wat enige mens kan ervaar; is die oomblik wanneer jy kan sien of voel 

...that the healing has begun...

hetsy in jouself of in iemand vir wie jy omgee, of in iemand wat jy seergemaak het.

Cyprus Avenue
(It's Too Late To Stop Now)

Die live album "It's Too Late To Stop Now" het 'n onheilige reputasie as een van die beste lewendige opnames van 'n rock kunstenaar ooit.

Cyprus Avenue was 'n straat in Belfast, waar Morrison grootgeword het. Dit onthou die eerste oomblik toe "hy" vir "haar" gesien het.

...and you were standing there
and you were standing
there

..in all your revelation...

Die album eindig met 'n dramatiese 10-minute weergawe hiervan en dan Van Morrison se beroemde slot-kreet "It's too late to stop now!"

Jy kan letterlik hoor hoedat die gehoor hoendervleis kry.

Monday, December 09, 2013

bruin reisbrief

Paestum, in Suid-Italie, vandag
Soos meeste Afrikaners hou ek nie daarvan om aan apartheid herinner te word nie. Dis nou alles so ver in die verlede - is dit nog 'n verskoning vir enige iets? Was dit regtig so erg?

Dit was lank terug - maar ek onthou nog goed die dae toe alles "slegs blankes" was. Daar was niks snaaks hieraan nie - die hele wereld, van Amerika tot Australië, was dieselfde.

Ons mede-kolonialiste uit Engeland, België, Portugal en Rhodesia het een na die ander geval en later was ons alleen.

Tom Waits het 'n song waar hy sing

I'm the last leaf on the tree
The autumn took the rest, 
but it won't take me

Dit was ons.

Ons het 'n lang storie oor oorsprong en roeping gehad.

Die groot gesprek tussen Afrikaners was oor "identiteit". Wat beteken Afrikaner identiteit?

"Apartheid" was 'n logiese noodsaaklikheid van jou "identiteit". Seker baie soos Israelis vandag hulle "Joodse identiteit" probeer beskerm.

En toe, op 2 Feb 1990 het alles verander met FW se beroemde toespraak,. Die woord "identiteit" het oornag verdwyn en is nooit weer genoem nie - tot vandag.

Daar was klaagliedere en horror-stories oor wat voorlê, maar niemand het weer gesê "maak seker jy weet wat jou identiteit is nie".

Apartheid? Identiteit? (shrugs) Fuck em if they can't take a joke.

Ek dink kinders vandag sal nie weet waarvan jy praat as jy so 'n vraag aan hulle sou stel nie. Hallelujah.

Almal wil vandag onthou dat hulle teen-apartheid-was-voordat-dit-mode-was. Maar wat baie belangriker is, 'n baie groter prestasie: is die eenvoudige feit dat ons verander het: ons het vasgeklou aan iets aakligs, en dit laat los - met skop en skreeu en groot vrees, maar ons het.

Elkgeval, baie jare terug - in die sestigs - het breyten breytenbach die Italiaanse stad Paestum besoek. Daar is vandag net ruines, maar dit was eens die kern van 'n groot nuwe beskawing - 'n klomp Grieke het weggereis om "Groot Griekeland" hier in die bosse te skep.

Later het die Lucians en nog later die Romeine daarna die barbare dit een na die ander oorwin.

Wat breyten daar gesien het is dat al hierdie beskawings eers "heeltemal tot niet moes gaan
om tog, en nou eers, gesamentlik vrug te word"

Wat uniek is aan 'n beskawing kry eers werklik aanvaarding en waardering wanneer dit nie meer 'n obstruksie is nie en versmelt met die wereld.


die proses is onverbiddelik
omdat die mens gekom het om te leef

In 1968 het hy die wonderlike gedig "bruin reisbrief" geskryf, aan sy mede-Afrikaners, met die waarskuwing


dat jy wat te klein was om op te neem
tog iewers in ons groot land nog opneembaar is


bruin reisbrief


liewe Afrikaner,
Hier is ons nou voorlopig ná 'n vermoeiende
reis al deur die Suide, ons roete byna murmelend afgetel
langs 'n perelsnoer van vreemde dorpe vol vreemdelinge
van St Vito Marina deur Foggia na Barletta
en van daar na Bari
seermaakwit teen die see
regs by Monopoli deur die provinsie Puglia
die skuinstes uit verby die vreemdste byekorfkonstruksies
wat diens moet doen as huise
die land in
oor Locorotondo en Martina Franca na Taranto
met sy 'mare grande' en sy 'mare piccolo'
waar ons oornag het digby die donker klopwater
van daar gee die pad weer skiet tussen bloekomlanings
deur Basilikata tot in Kalabria - 
dis hier waar die Middeterreense drie-eenheid van
druif olyf en graan
die land regeer
aangevul deur vis en mens
maar weereens het ons land-in geswenk oor bergpasse
en deur klowe waar sambreeldenne troon
en die groen kastanjeboom uit sy skaduwee breek
soos 'n blaarryke tong uit die mond-
deur Lagronegro en Rocca d'Aspide
('n muil verdien in dié streke sy sout)
en toe berg-af tot waar Paestum tydloos aan die kus lê
soos 'n soen teen die lippe,
en dis waar ons nou nog is...

Hoe Suider mens reis hoe armer word die boere,
in dorpe kyk kind en kraai jou aan - hierdie mense,
suidermense, bruin, kleurlingbruin-
met die oë soos vet oliegladde olywe,
die tonge rats en rooi van die druif se drif;
en oral sien mens hoe 'n Sentrale Owerheid poog
om ook hierdie wêreld op die been te help:
nuwe wit paaie is kruise teen die berg,
daar kom vulstasies, badplase, jong plantasies...

...En ek het die Karoo in bloei sien kom,
sy koppies gesalf met tiemie en roosmaryn
en dorpies soos peesknobbels aan die senings van paaie,
ek het waterslote gesien,
glinsterende uitgebreide spinnedrade oor Namakwaland
met die nedersettings soos vliee daarin verstrik,
landerye katoen in die laagtes.
hoe selfs die Kalahari weer 'n groen vrugbaarheid kry
'n mooi land oop, oop vir al sy mense...

Amper vanself word in so 'n ou land
deurdrenk met die wete van vroeere beskawings wat hier
wortel wou skiet, onsterflikheid wou put
en heeltemal tot niet moes gaan
om tog, en nou eers, gesamentlik vrug te word-
die Liguur van die Noorde, die Italioot,
die eenkant-boer Etrusker, die Griek en die Romein
saam gesuiwer in die smeltkroes van die eeue
en die baie nagte se liefdepyne,
verbaster en gebruin tot hierdie viriele ras
- en wat bly oor van hulle wat
oorspronklik
'suiwer' was?
Niks en alles.
Sigbaar - bolangs - net die bouvalle van absurde tempelsale
hier opgedra aan Hera:
waar poue to pronkvlerk gesleep het en houtkarre spore
in plaveistrate kon gleuf
dartel nou die akkedis en arbei die mier
tussen rooiblom-lourierbosse en klip, verweer
en geel asof van nikotien...

Ook jy, Afrikaner, is reeds gesyfer deur
die prisma van die saad - Hollander (wat Duitser was?)
Fransman, Maleiermoeder en die kapelgeel Khoi-Khoin - 
die proses is onverbiddelik
omdat die mens gekom het om te leef
nie laat leef nie

en wat gaan daar dan van jou mense bly?
Ryk was jou verlede van agter hoor
maar ryker en swarter nog jou toekoms van voor...

Wat bly van jou konstruksies oor?
Jou onverdraagsame Kerk, of jou kerke met die vlerke
wyd van blinde voels,
jou blindelingse apartheidsleer die Hel in-
wat soos die Grieke hier 'n 'Groot Griekeland'
wou stig en uitgeroei is deur die malariakoors

is dit jou Logika?
Net die hoop dan, barse broer, dat jy wat te klein was
om op te neem
tog iewers in ons groot land nog opneembaar is
en dat van jou beste stigmas, soos hiërogliewe
teen die klippe sal bly pryk
of is dit die bang bobbejaan se blom?)

My broer, my dor, verlate broer:
iets wens dat mens weer in jou groei
dat alles groots, Afrikaans, gaan word
en jy ook in mensbruin mense bloei

Dat al ons nasate so soepel van oog
met die tong rooi en glad van bloed sal kan vertel
dat soos Zeus Jupiter was en Jehova Heitsi-Eibib,
jy ook mens geword het
en dit met trots
want onthou, jou bloed het nie grense nie,
sal soos die bruin tekens van die verwonde dier
iewers moet bly blom,
iewers moet jy tot besinning kom
en sterf
soos water

liefdegroete,


(Paestum 3 september 1968)

Thursday, December 05, 2013

Las Meninas

In 1656, kort nadat Jan van Riebeeck aan die Kaap geland het, het die Spaanse skilder Velazquez hierdie skildery voltooi - Las Meninas. Geen ander skildery het deur die volgende 350 jaar 'n groter invloed gehad nie.

Om perspektief te gee: op hierdie oomblik is die duurste kunswerk in die wereld Die Twee Kaartspelers van Paul Cezanne. Die Koning van Qatar het dit in 2011 gekoop vir $270,000,000.

En tog, as Las Meninas ooit op 'n veiling sou kom sou sy prys hierdie bedrag ongetwyfeld verdwerg.

Deur die jare het dit 'n groot simbool geword van die skeppingsproses en van wat skoonheid beteken.

Op die oog af is Velazquez besig met 'n portret van Koning Philip IV en sy vrou. Die groot insig was die idee om 'n portret te skilder sonder om die Koning te wys, maar eerder twee refleksies van hom - sy huis, huishouding en die respek - en dan, ver agter, sy refleksie in 'n spieel, saam met die Koningin.

Daarmee het Velazquez 'n deur oopgemaak wat kuns sou verander: die idee dat die weergee van die essensie van 'n mens buite homself kan wees, in sy werk, sy huis en die mense wat hy raak. Die skildery is ontsaglik kompleks en boeke en boeke is reeds daaroor geskryf.

Behalwe vir die verf en kwas aspekte, vang dit ryk idees vas waarvan ek hou.

Eenheid en onafhanklikheid. Anders as 'n still-lewe portret is hierdie 'n gestolde oomblik oor 'n klomp mense. Elkeen is gevang in 'n klein liggaamsbeweging wat impliseer dat dit 'n oomblik-in-tyd is. Maar ook: onafhanklike beweging in verskillende dieptes in ruimte, met die karakters onbewus van mekaar (wie agter my staan en wat hy doen) - ten spyte van die feit dat hulle hierdie oomblik deel.

Beauty and the Beast: Die ou royalty was mal daaroor om dwergies op te dress. Die Koning se dogtertjie is die middelpunt van die skildery. Langs haar staan die arme dwergie. Is dit nodig, vir skoonheid om waardeer te word, om lelikheid langs dit te he? En word lelik leliker wanneer dit mooi aangetrek word? 
Aandag. Waarna kyk almal? Dit lyk terselfdertyd asof niemand kyk na die Koning en Koningin nie - en dan weer andersom - asof hulle die hele tyd een oog op die Koning hou en ontsettend bewus is oor hoe hy hulle ervaar.




Onskuld en Verandering. Die freakin seuntjie wat op die hond trap is 'n classic. Die arme hond is 'n pragtige beeld van natuur-gelukkig-in-sig-self, los my uit in my eie wereld. Die seuntjie is die mens, die kunstenaar wat nie kan help om met 'n mooi ding te peuter nie.

Ruimte en Tyd. Die helfde van die hele skildery bevat niks! net die groot lee kamer. Maar dis die raam rondom die aksie - daarin hang die gees van die Koning se rykheid en sy geskiedenis. Maar dit is ook 'n raam vir tyd wat verbygaan. Die donker swart skilderye - half onsigbaar, wys hoedat alles wat vars geskep is in tyd verdonker en verdwyn.

Natuurlik en Onnatuurlik. Dit lyk asof haar diensmeisies klein Margaret Theresa probeer paai terwyl ma en pa geskilder word - maar dis natuurlik andersom. Dis SY wat die middelpunt van die skildery is en so stil as mooitlik probeer staan - klaar opgedollie vir 'n lewe van mooilyk wat voorle.


Who made Who? En laastens, Velazquez self - en ver agter in die spieel is Koning Philip IV en die Koninin. Die groot ironie is dat, aan die einde van die dag, die skildery nie 'n portret van die Koning of sy familie is nie, maar van Velazquez self - by verre die mees handsome ou in die prent. Sommige mense beweer dat die Koning nie eers in die kamer is nie. Dis gewoon 'n ander skildery wat daar agter hang.
Dis 'n cliche dat kuns jou van die kunstenaar vertel. 

Aan die einde van die dag deel die kunstenaar en sy onderwerp dieselfde doek, en die kunswerk wys die kunstenaar direk en die onderwerp (die Koning) indirek.

Who made Who? 

Sunday, December 01, 2013

Lotus


nee dis nog geen lente

dis 'n winterblou meeu wat aan dooie grond pik
dis die dokter se swart perd se hoewe wat klop 
dis die wind wat droefheid so vee oor die sneeu
en die klokke probeer die honger wolwe verskrik

nee dis nog geen lente

maar die lente sal kom
kyk die lente sal kom

Breyten op sy smagtende beste, gedryf deur daai hongerte vir vulvulling en nirvana

ek kom oor gisters en baie lande
gedra in die driftige draf van die honger roofdier...

"Lotus" is in 1970 publiseer, in die donkerste Ou Suid-Afrika dae. Dit was sy 4rde bundel poesie en sy langste tot hede.

Anders as die voriges is daar geen politiek in nie.

"Lotus" is uit en uit Ek, God, Liefde en Dood.

Dis baie persoonlik en glad nie in 'n stem wat by prekery sou pas nie. Breyten - altyd meer bewus van sy foute as enige kritici -weet hy stink van die liefde.

Die eerste deel is wat hy noem "ongepubliseerde juvinalia". Hierdie vroee verse is alles variasies van liefde en 'n reis van een of ander aard. Dis nog nie so doodsbehep soos die verse wat later sou volg nie.

Een daarvan is die bekende gedig "windroos" (hang die wit seile uit...)

bring die vaatjies vars water aan boord
'n palmboom om die kuste af te rond
lemoene my pype die blomme die brood
....
vandag nog in waarheid en op staande voet
vaar ons uit huis toe:
kry nou net nog enige see

kry nou net nog enige see - there's the rub.

Ek stel my 'n seuntjie aan die rand van 'n swembad voor - gereed vir die sprong - ge-hipnotiseer deur die water.

In hierdie vroee verse droom hy oor 'n geliefde wat aan sy sy is vir hierdie oomblik, gereed om hierdie sprong saam met hom te maak.

Dis 'n sprong van verwoesting, wat lewens verander, maar onafwendbaar. Die spanning in hierdie gedigte is die spanning van hierdie oomblik - die trots en die vrees, die wete dat die oomblik gaan sterf.

want ons liefde gaan sterf
selfs al baar ons huis net 'n duif
dan is dit reeds genoeg
selfs al laat die duif net 'n vlug
op die wind
op die wind na die see

(Soos "huis die dowe" die boek van bome was, so is duiwe die simbool van "Lotus". allerliefste, ek stuur vir jou 'n rooiborsduif...)

Maar het Breyten so 'n geliefde vir sy sprong? Stadig maar seker word dit duideliker dat sy groot getroue geliefde nie 'n mens is nie, maar sy geliefde Digkuns.

kyk, niks is so puur soos die digkuns nie!
my liefdesling, my eensaamheid!

En dan neem Breyten en sy geliefde Digkuns die plunge in die water in

die Groot Taak is
om van hondedrolle
sterre te maak
om die Groot Niet te vertrap

of, meer elegant

om 'n volmaakte sirkel om die niks te trek

Breyten se sprong is 'n smagting na die eenword met die heelal,

'n disintegrasie-deur-die-liefde na 'n God
...
wat deur berge en waters breek, wat feilbaar en wreed en
menslik en afskuwelik is, lieflik soos 'n granaatbos
'n krygsman, 'n minnares, 'n hermafrodiet, 'n god
met 'n skaduwee en dou op haar skouers

Daar is 'n bisarre storie in die middel van die boek - baie mooi vertel - van 'n man wat in 'n hasehok toegesluit word, lewenslank. Hy laat sy frustrasies uit op die arme hase totdat hy eendag besef dat hulle kan kom en gaan soos 'n hulle wil, dis net hy wat toegesluit is. Die hase kom uiteindelik vir selfmoord na die hok.

Die moral of the story, volgens breyten, is eenvoudig

dieper moet jy sing

Nou ja toe.

Saturday, October 12, 2013

The Sopranos

Ek sit en wonder wat om te maak van die 86 ure van my lewe waarin ek die Sopranos sit en kyk het.

Nou dat dit verby is, is dit moontlik om vir eers te dink aan wat NIE gebeur net nie.

Die Sopranos was op Televisie vir 9 jaar - van 1999 to 2007, versprei oor 6 seisoene.

Die Soprano kinders - AJ & Meadow - begin as skoolkinders en eindig as grootmense. Anders as wat mens sou verwag was daar vir hulle geen "coming of age" nie. Nie een van die twee het 'n tough guy geword, die Mafia ge-join of reject nie. Hulle bly maar net sukkelende jong mense.

Die storie gebruik die situasie van diknek Tony Soprano, die New Jersey Mafia Boss, wat na 'n psigiater gaan om van sy paniekaanvalle ontslae te raak. Sy sessies duur - aan en af - tot heel aan die einde van die show. Hy kerm deurentyd aan Dr Jennifer Melfi (Lorraine Bracco), dat dit alles 'n "jerkoff" is, maar kom elkgeval elke keer terug vir meer.

Die eerste deel van die Sopranos word oorheers deur die haatlike verhouding tussen Tony en sy ma. Wie weet wat van die reeks sou geword het as die aktrise Nancy Marchand nie in die 3de seisoen gesterf het nie. In sy terapie sessies praat hulle tot die dood toe oor sy ma-issues.

En tog kom daar geen katarsis uit die terapie nie. Sy laaste besoek eindig met die Dokter wat hom uitskop. Sy het tot die slotsom gekom dat sy vir hom 'n "enabler" geword het - psigopate gebruik terapie as 'n manier om die nabootsing van empatie "aan te leer" - en hulle con-artist skills op mense te slyp.

Nerens in die 86 episodes van die Sopranos word "ware liefde" ontdek nie, Daar is geen enkele verhouding van waarde wat vorm nie (hoe tydelik ook al). Waarskynlik die mees komplekse karakter is Tony se suster Janice (Aida Turtorro), wat verskeie kere verloof is en trou. Haar laaste woorde in die laaste episode, op haar man se begrafnis, aan Tony, is "I cannot eat cake, I need to start dieting to catch my next husband".

Geen "coming of age", geen self-insig, geen liefde.

Ook geen prestasie nie - niks besonder word vermag nie. Die mob lyk soos 'n helse lot werk en baie risiko vir nie te veel nie.

Tony se nefie Christopher droom van 'n lewe in movies. Hy kry dit uiteindelik reg om met die finansiele hulp van Tony en ander 'n horror fliek te maak- "Cleaver". Maar "Cleaver" kom en gaan en verdwyn stadig in die verlede. In die hospitaal, na Christopher se lykskouing, kry die familie 'n pakkie met sy persoonlike items, sy klere en 'n pet wat hy gedra het met die "Cleaver" logo.

Carmela Soprano, Tony se vrou, neem hom terug na 'n brutale nuweliksopbreking, op voorwaarde dat hy haar besigheid finansier. Maar haar besigheid sukkel en sy praat nie verder daaroor nie. Hulle verval maar weer in die ou patroon.

Ironies genoeg, vir 'n storie van hierdie aard, gaan dit ook nie om wraak en vergelding nie. Tony se Oom "Junior" probeer twee keer in die reeks om hom te vermoor, een waarna hy in kritiese toestand in die hospitaal is. Tog weier hy om teen sy oom op te tree.

Ook geen grappies en wisecracks nie. Geen cool dialoog nie.

Dis 'n soort anti-storie wereld.

Die ou Griekse tragedie skrywers het besef dat groot drama met enkele sinne geskep kan word, as dit reg gekies word.

Die Sopranos kry dit reg, episode na episode, om binne die raamwerk van hierdie gestolde, pitiless wereld groot oomblikke te skep.

Dr Melfi, Soprano se psigiater word verkrag. Sy luister na Tony se gesanik maar vertel nooit vir hom wat met haar gebeur het nie. Wanneer haar aanvaller losgelaat word, oorweeg sy om Soprano te vra vir wraak. Hy kan sien sy het iets op die hart, en vra haar "Do you have something you want to say?". Sy oorweeg en antwoord "No".

Daar is 'n oomblik waar Tony sy ma herinner dat sy sy pa se droom (om na Vegas te trek) laat sterf het deur te dreig om haar kinders in die bed te versmoor. Sy kan glad nie so iets onthou nie. Waarna hy sê "You know ma, you were the real gangster. Not me and dad."

Daar is 'n episode waar een van Tony se manne vir hom 'n som geld aanbied as hy hom sou toelaat om na Florida te trek met sy gesin en af te tree. Tony sê hy sal dit oorweeg maar dink nooit weer daaroor nie. 'n Tussenganger sê later vir die man dat dit onmoontlik is. Daar is geen "aftrede" uit hierdie wereld nie.

Die arme man het nie die moed om vir sy vrou te vertel nie. Hy hang homself, met 'n seeskulp wat hy in sy vuis vasklou. Hy weet dat sy gesin na sy dood sal mag trek na Florida.

Vir baie lank probeer Tony om sy psigiater te verlei. Sy weier altyd en wanneer hy vra waarom sy nie wil nie - wat is fout met hom - sê sy eenvoudig "In this room I do not judge you. If we were to date, that would end. I would judge you." Dis die einde daarvan.

Die beroemde laaste toneel van die Sopranos
Daar was baie spekulasie oor hoe die Sopranos reeks sou eindig. Of Tony sou sterf. Dit eindig met Tony, Carmela en die twee kinders wat een na die ander by dieselfde Diner opdaag. En dan skielik, in die middel van alles - cut to black. En die titels.

Die Sopranos het onvoorspelbaar gebly tot die laaste oomblik, en eindig sonder 'n einde.

Die Sopranos gaan oor die water wat van die eend se rug af rol.

Daar is 'n toneel in die fliek, The Godfather, Part 3, waar Michael Corleone (Al Pacino) die Kardinaal in die Vatikaan besoek. Terwyl hulle praat, steek die Kardinaal sy hand in 'n fontein en haal 'n klip uit

Look at this stone. lt has been in the water for a very long time, but the water has not penetrated it. Perfectly dry. The same thing has happened to men in Europe. For centuries they have been surrounded by Christianity, but Christ has not penetrated. Christ doesn't live within them.

Sunday, September 22, 2013

Kry my by die gewone plek aguur

Loftus Marais het onlangs 'n bundel gedigte gedoen met die naam "Kry my by die gewone plek aguur".

Dit het 'n sub-titel - Kaapstadse gedigte - maar dit gaan is nie eintlik oor Kaapstad nie, al feature daar 'n menigde Kaapstadse landmerke in.

Dit gaan oor "die stad". Die woord "stad" verskyn dwarsdeur- van voor tot agter. Maar die stad waarvan hy praat is nie sy inwoners nie, dis die produk van hulle doen en late.

Daar's min oor die mense en baie oor monumente, roltrappe, hysbakke, geboue, kragpale, die hawe en die lughawe (aanskou die tempel van die heen en weer).

Daar is 'n massa metafore in baie gedigte oor "die stad", "sy stad", "my stad". Soms pragtig en baie effektief

vir boerseuns bestaan die stad uit iets
soos die eensaam skaamte van mans in hotelle se voorportale
...
my stad het sy geheime, geskenke, soos
die eerste reuk van reen op teer
soos lipstiffie aan 'n bekerrand
...
min sterre, maar die wat blink is ernstig oor blink
...
jou stad en haar karre, haar see, haar stemme
is altyd teenwoordig
as 'n was-pas-hede...

daar is 'n beskrywing van 'n Oop en gestroopte erf

die gaping is 'n ontspanning, omring deur laswerk

- en so gaan dit aan. En tog, terselfdertyd, is daar geen trots-in en liefde-vir alles wat hy beskryf nie. Daar is ook geen vrees of oordeel nie.

Net 'n eindelose versameling allerdaagse grense, sy middelklas metafore van bewoning.

Uitendelik voel die fetish met lewelose dinge meer en meer soos die vermyding van 'n onderwerp - mense, verbintenis, emosie en inspirasie.

Aan die einde van die dag kan monumente, roltrappe, hysbakke, geboue en kragpale nie aanstoot neem of terug-stry nie. Dis veilige grond.

Wanneer hy wel oor mense skryf (hoe anoniem ook al) is 'n paar uitstekende gedigte en beelde

17:15

dringend bedrewe die uittrek
die klik van 'n bril op die bedkassie
en na die tyd, kaal, teenaan
mekaar, bekyk ek toe dit:
sy afgehaalde horlosie se afdruk
wat nog liggies om sy pols sit

01:58

ons twee se verskillende stiltes
in karritte, met die dra van winkelsakke

en bo jou, digitaal en rooi, die wekker
en hoe alle getalle in 'n agt kan sit

'n Obese paartjie in die see by Clifton - daar's gesag in daai lag wat pas by die drillende vleis.

Great.

Die titel kom na aanleiding van 'n lang geskinder oor die telefoon oor 'n rykmanspartytjie - goeie smaak, al daai dinge - 'n gevleg van skinder en bieg en beskrywing

En dan sê die man aan die anderkant skielik

"agfokkitals, kry my by die gewone plek aguur?"

Thursday, September 05, 2013

'n Saak van Geloof

'n Paar jaar terug is daar 'n klein Afrikaanse fliek in Prins Albert gemaak met die naam 'n Saak van Geloof. Dit het terrible reviews gekry en vinnig verdwyn.

My vrou, wetend dat ek 'n groot Robbie Wessels fan is, het dit een aand vir ons op DVD uitgeneem.

Daar is 'n sekere soort fliek wat great is ten spyte van alles: regie, spel, inkleding en draaiboek. Great (en herois) omdat dit 'n great storie het om te vertel en verbete is om dit te doen, maak nie saak hoe gebrekkig die middele, die geld of talent is nie.

Ek het hoendervleis gekry aan die einde en dit het my altyd bygebly. Vandag dink ek terug daaraan as - nie die beste nie - maar die interessantste Afrikaanse fliek van die 2000s.

Dit gaan oor 'n skooldogter - Mariekie - wat swanger word en sweer dat dit "immaculate conception" is, ten spyte van oorweldigende ongeloof deur almal op die dorp. Haar saak vererger hopeloos nadat 'n skool onderwyser kort daarna selfmoord pleeg.

Tog hou sy voet-by-stuk met haar verduideliking - dit is die Heilige Gees se kind.

Die lewe gaan aan en die baba word gebore - maar die plaaslike dominee waarsku haar dat sy nie die kind mag doop in die Kerk as sy nie bereid is om haar storie te verander nie.

Sy bly verbete en soek kerk na kerk om te kyk of iemand die kind sal doop - maar die weduwee van die oorlede onderwyser - Sanna - is haar groot teenstander en bederf elke keer haar saak deur 'n teen-plydooi te lewer.

En dan eendag nog 'n katastrofe. Dieselfde weduwee Sanna het 'n tiener seun wat met aggresiewe kanker gediagnoseer word.

Met niemand wat kan help nie, begin Sanna wonder: sê nou maar dit is waar, dat 'n wonderwerk besig is om te gebeur, dat haar man onskuldig was, dat die Heilige Seun onder almal se neuse in die dorpie is en miskien haar kan help?

Soos 'n Joan-of-Arc-van-ouds verander Mariekie hoe almal - haar ouers, die dominee, die gemeenskap - na haar kyk, bloot deur die absolute onwrikbaarheid van haar geloof in haarself.

Mariekie kry uiteindelik 'n charismatiese predikant wat bereid is om haar baba te doop, in die middel van 'n rivier saam met sy groep histeriese volgelinge.

Hierdie keer kyk Sanna en haar siek seun in stilte van die rivier se wal, maar probeer nie om enige iets te stop nie.

En dan, tot almal se afgryse - in die middel van die water-doop seremonie - gly die baba uit Marietjie se hande, val in die rivier en verdrink tussen almal se bene, voordat enige iemand hom kan red.

In die laaste toneel staan die twee vrouens saam by die baba se graf.

En dan sê Mariekie uiteindelik: Ja, dit was jou man se kind.

En hulle omhels mekaar.


Friday, August 16, 2013

Die 10 Bulle van Zen

900 jaar gelede het 'n Chinese Zen meester - Kuòān Shīyuǎn - tien tekeninge gemaak om die pad na Nirvana te illustreer as die stryd om 'n bul te tem.

Daar bestaan vandag duisende weergawes van die 10 Bulle, deur elke soort kunstenaar uit elke eeu en plek, maar die idee is presies dieselfde: briljant eenvoudig sonder dat enige verduideliking nodig is.


1. Soek die bul






2. Vind die voetspore

2

3. Sien die bul

3

4. Vang die bul

4

5. Tem die bul

5

6. Bring die bul huistoe

6

7. Vergeet die bul

7

8. Vergeet die self

8

9. Word een met alles

9

10. Keer terug na die wereld

10

Wednesday, May 29, 2013

Bartleby


Daar is mense op hierdie aarde (van wie ek een is), wat die 19de eeuse arm klerk Bartleby as 'n persoonlike held sien.

In Herman Melville se storie "Bartleby" neem 'n regsfirma 'n "scrivener" in diens. Dis basies iemand wat dokumente woord vir woord oorskryf - 'n menslike fotostaatmasjien voor elektrisiteit.

Bartleby is 'n uitsonderlike werker - totdat hy eendag deur sy baas gevra word om saam met hom nasien werk te doen - en hy onverwags antwoord

"I would prefer not to".

Nie: ek weier, ek is te besig, en sien nie kans nie, ek sal more, vra iemand anders, vlieg in jou moer. Geen verskonings nie. Net "I would prefer not to".

In die dae wat kom doen Bartleby al hoe minder en minder by die werk. Wanneer hy iets gervra word "verkies hy eerder om dit nie te doen nie".

Soos verwag kan word veroorsaak dit natuurlik baie vinnig 'n krises in die kantoor - alle pogings om uit te vind wat aangaan met Bartleby misluk en uiteindelik word hy afgedank - Vrydagmiddag styl.

Maar, tot almal se ontsteltenis, is Bartleby weer terug by die werk Maandagoggend.

En niks het verander nie. Hy "verkies nogsteeds om eerder niks te doen nie".

En dan een Sondagoggend, wanneer die firma-baas werk toe gaan, ontdek hy dat Bartleby 'n nes gemaak het binne die firma se dak en nooit huistoe gaan nie. Hy woon, leef, was en eet daar.

En Bartleby klou soos 'n neet vas aan sy klein gaatjie.

Uiteindelik besluit die firma - om 'n verdere skandaal te vermy, om self uit die gebou te trek en Bartleby agter te laat.

Die landlord gooi Bartleby eers uit, maar hy bly eenvoudig op die trappe buite die gebou sit.

Uiteindelik word hy deur die polisie verwyder en eindig in die tronk.

Daar word hy een laaste keer deur die verteller, sy vorige indiensnemer besoek. Wanneer hy Bartleby sien is hy sterwend, stil, katatonies en staar, en wanneer die wag sy kos bring

The round face of the grub-man peered upon me now. "His dinner is ready. Won't he dine to-day, either? Or does he live without dining?"

"He lives without dining," said I, and closed his eyes.

Met Bartleby se dood ontdek hulle vir die eerste keer dat hy blind geword het en dit vir almal weggesteek het.

*

Terloops, vir Herman Melville se ander groot verhaal - Billy Budd, kyk [hier]