Dinsdag, Julie 05, 2016

kanna hy kô hystoe

Daar is 'n sekere soort boekskryf wat in werklikheid die wegkerf van hout is, totdat jy kom by die essensie van dinge. Die boek self is die afval op die vloer. Die titel is die essensiële eindpunt daarvan - die pêrel in die oester - 'n hard-gewonne idee, tema, 'n metafoor, 'n visie van dinge.

Dit staan op die voorblad asof alles daarmee begin het, maar kristalliseer stadig, drup drup, in die skryf totdat die regte paar woorde skielik na mekaar verskyn.

In projekbestuur sê ons "die einde is die begin", bedoelende dat vordering eers gemaak kan word wanneer almal die eind-doel duidelik genoeg verstaan. Gewoonlik is 'n groot deel van die aanvanklike rondvallery om die eind-doel vas te vang, en daarna kan die werk begin.

Die kreatiewe proses is ook so - jare se perkolering totdat die sleutel draai, en daarna die werk om dit te realiseer.

Dink aan Fear and Loathing in Las Vegas

Wat sou hierdie boek gewees het sonder daardie twee woorde?

kanna hy kô hystoe is vier sulke woorde. Dis maklik om dit te hoor en te dink - dis nie so besonders nie. Maar dit is.

kanna is die beste Afrikaanse drama wat ek ken, en die krag daarvan lê in die eenvoud van die konsep: 'n ma wat verlang na haar seun.

Die ma is Makiet wat droom oor die dag dat haar liefling seun weer sal terugkom huistoe. Met die tragedie van haar dogter Kitty se moord hoop sy dat Kanna sal kom vir die begrafnis.

Die twee kante van hierdie situasie bevat soveel: Makiet se verlange is die bewaring van hoop - dat iets goeds nog sal gebeur in hierdie lewe. Sy is soos Don Quixote - blind vir die pyn om haar solank hierdie hoop sal bestaan.

Aan die ander kant is daar Kanna se weersin om met hierdie verlede gekonfronteer te word, met soveel slegte herinnerings en skuldgevoelens. Hy het ontsnap uit hierdie wêreld en sy vrees om nie terug te keer nie hou hom aan die gang, net soos haar droom dat hy sal.

Ek het hom swaar grootgemaak, dink Makiet.

Die ironie is in die laaste tonele, wanneer Kanna "gehaal word" op die stasie vir sy ma se begrafnis, omdat die hele woonbuurt so verander het dat hy niks meer daarvan sal herken nie. Die verlede is nie in huise in strate nie, maar tussen mense.

***

Vrinne
lat ons die Bybel oepeslaan
en lat ons daaryt lies –
o Allahoegste Gies
lat hierie woorde na onse harte gaan! –
yt die twiere boek van Mosas
yt die Exoras
yt die viere hoefstuk die ee’ste en die twiere verse –
o God
maak vi’ ons lig moet hierie woorde soes moet kerse! –

toe antwoord Mosas en hy sê: ma’ wat
as hulle my nie glo, nie aan my woorde vat
as hulle sê die Here het nie ga-appear aan my?

ma’ die Here sê vi’ hom: djy sal djou mense lei
wat’s in djou hand?
en Mosas sê: ‘n staf

nou vrinne
dit was al wat hy gahad het
hierie man van God
’n staf
’n dooie stok
en boenop het hy nog gahakkel ok

ma’ die Here het toe lank moet hom gapraat
oor hoe hy moet daai kierie doodgaslaat
het die Egiptenaar
en Mosas het sy groote kop lat hang
en toe
toe skielak was daai selfde kierie in sy hand ’n slang!

nou vrinne
die Here het gabring
aan my sy wonnerwerke oek so
hy het gavra wat’s in my hand
en vrinne
in my hand was my kitaar

kô, lat ons sing

Dinsdag, Junie 14, 2016

Marcel Proust

Proust was die laaste van die groot leeglêers - gebore in 'n aristokratiese geslag wat "gerus het vir 'n lewe" en vir altyd sou verdwyn met die Eerste Wereldoorlog.

Soos ons almal maar het hy in later lewe sin probeer maak uit die gemorsde jare en 'n massiewe boek geskryf : In Search of Lost Time.

Ek het van jongs af verskeie pogings aangewend om dit te lees, maar Proust is baie moeilik. Nie net die lengte van die teks nie, maar ook die ellelange sinne, soos 'n cowboy se lasso, wat vir bladsye lank strek totdat jy nie meer die kloutjie by die oor kan hou nie.

Neem bv iets so eenvoudig soos sy beskrywing van wakker word:

I was convinced of the hostility of the violet curtains and of the insolent indifference of a clock that chattered on at the top of its voice as though I were not there; in which a strange and pitiless rectangular cheval-glass, standing across one corner of the room, carved out for itself a site I had not looked to find tenanted in the soft plenitude of my normal field of vision; in which my mind, striving for hours on end to break away from its moorings, to stretch upwards so as to take on the exact shape of the room and to reach to the topmost height of its gigantic funnel, had endured many a painful night as I lay stretched out in bed, my eyes staring upwards, my ears straining, my nostrils flaring, my heart beating; until habit had changed the colour of the curtains, silenced the clock, brought an expression of pity to the cruel, slanting face of the glass, disguised or even completely dispelled the scent of vetiver, and appreciably reduced the apparent loftiness of the ceiling. 

Proust se eerste flabbergasted lesers het hom beskuldig daarvan dat hy met 'n "mikroskoop" skryf, waarop sy antwoord was - on the contrary it was a telescope that I had used to observe things which were indeed very small to the naked eye, but only because they were situated at a great distance, and which were each one of them in itself a world.

Die boek begin met 'n "Overture" waarin ou, afgetakelde Proust die sleutel tot sy jeug, sy lewe soek. Hy spekuleer dat die verlede nie in 'n foto sal herleef nie, maar 'n sensasie, 'n chemiese reaksie. Dat dit iewers in iets opgesluit is, soos in die Keltiese geloof waar die siel van mense na hul dood in 'n dier ingaan en dat jy eendag weer jou afgestorwe geliefde in 'n hond of voëltjie sal teekom.

In hierdie gees kom die beroemde oomblik wanneer Proust 'n Franse botterkoekie (madeleine) in tee dip en proe.

And as soon as I had recognised the taste of the piece of madeleine soaked in her decoction of lime-blossom which my aunt used to give me immediately the old grey house upon the street, where her room was, rose up like a stage set to attach itself to the little pavilion opening on to the garden which had been built out behind it for my parents; and with the house the town, from morning to night and in all weathers, the Square where I used to be sent before lunch, the streets along which I used to run errands, the country roads we took when it was fine. And as in the game wherein the Japanese amuse themselves by filling a porcelain bowl with water and steeping in it little pieces of paper which until then are without character or form, but, the moment they become wet, stretch and twist and take on colour and distinctive shape, become flowers or houses or people, solid and recognisable, so in that moment all the flowers in our garden and in M. Swann’s park, and the water-lilies on the Vivonne and the good folk of the village and their little dwellings and the parish church and the whole of Combray and its surroundings, taking shape and solidity, sprang into being, town and gardens alike, from my cup of tea.

Proust begin in sy kinderdae met 'n lang beskrywing van twee staproetes wat die gesin gereeld gedoen het: Swann's Way en die Guermantes Way. Daarna volg sy grootword, sy eerste liefdes - beide Platonies (die teater en letterkunde) en seksueel.

Soos James Joyce en Shakespeare het hy 'n ongelooflike vermoë om woorde te vind. Maar anders as happy-go-lucky Shakespeare - wat homself aan niks verbind het nie - is Proust se toon totaal die teenoorgestelde. Hy skryf in 'n ernstige, benoude, soekende stem - nooit snaaks of witty nie; nooit hartseer of soet nie. Dit is dadelik duidelik dat hy skryf om by sy eie persoonlike waarheid uit te kom, 'n waarheid wat nie gekies word nie.

Om die eerste twee boeke te lees is soos om 'n tweeliter Cokebottel oop te maak wat met die trappe afgerol het - soveel gasborrels spuit uit dat dit onmoontlik is om te weet wat die vloeistof daaronder is, of hoe dit gaan proe. Proust het soveel wat hy wil sê en so min wat hy wil vertel, aanvanklik. Daar is feitlik geen ontwikkeling of dramatiese verloop nie. Hy staan stil by 'n oomblik vir 'n honderd bladsye en onderbreek homself vir nog 'n honderd voordat hy weer terugkeer.

Dis eers van die derde boek af dat daar iets in die tru-spieël is, iets waarop die karakters kan terugkyk en verder bou.

Daar is twee boekdele wat mekaar komplimenteer, op verskillende plekke

Place-names: the name

en

Place-names: the place

In die eerste praat hy oor hoe name sy drome inspireer - die name van mense en plekke wat onwillekeurig vir hom droomstof opsuig, nog lank voordat hy die mens ontmoet of die plek besoek.

Doubtless whatever it was that my imagination aspired to, that my senses took in only incompletely and without any immediate pleasure, I had committed to the safe custody of names; doubtless, because I had accumulated there a store of dreams, those names now magnetised my desires; ... so the production of these dreams of the Atlantic and of Italy ceased to depend exclusively upon the changes of the seasons and of the weather. I need only, to make them reappear, pronounce the names Balbec, Venice, Florence, within whose syllables had gradually accumulated the longing inspired in me by the places for which they stood.

Later, in die tweede deel, besoek hy die dorp Balbec vir die eerste keer, waar hierdie stoomengine uiteindelik aan die gang sal kom. Die binnetree van die dorp is soos die verlies van sy maagdelikheid, sy illusies

but as for Balbec, no sooner had I set foot in it than it was as though I had broken open a name which ought to have been kept hermetically closed, and into which, seizing at once the opportunity that I had imprudently given them, expelling all the images that had lived in it until then, a tramway, a café, people crossing the square, the branch of the savings bank, irresistibly propelled by some external pressure, by a pneumatic force, had come surging into the interior of those two syllables which, closing over them, now let them frame the porch of the Persian church and would henceforth never cease to contain them.

Hierdie onvermoë om romantiek te keer vs die wrede werklikheid is 'n tema wat dwarsdeur die boek trek.

Die eerste boeke bevat lang dele oor hul buurman Charles Swann, die seun van 'n ryk makelaar. Swann word verlief op 'n courtesan Odette en almal in high-society is verstom dat hy haar nie kan afskud nie.

I do feel it’s absurd that a man of his intelligence should let himself suffer for a woman of that sort, and one who isn’t even interesting, for they tell me she’s an absolute idiot!” she added with the wisdom invariably shown by people who, not being in love themselves, feel that a clever man should only be unhappy about a person who is worth his while; which is rather like being astonished that anyone should condescend to die of cholera at the bidding of so insignificant a creature as the comma bacillus.

"Liefde" in Proust is 'n bitter, pessimistiese ding. Dis 'n verslawing soos kokaine, die kompulsie om te besit, en daar is geen plesier in nie. Hy beskryf die verhouding tussen twee mense as 'n pendulum tussen verveeldheid (wanneer sy by jou is) en angstigheid (wanneer sy nie by jou is nie).

Daar is een hele boek - The Captive - waarin hy sonder trots of verleendheid beskryf hoedat hy sy eie liefdesobjek, Albertine, "gevange hou, soos 'n Chinese Prinses in 'n bottel". Hy vergelyk hierdie weefsel van persente, beloftes, leuens en dreigemente tussen hom en haar met die 1001 Arabiese nagte; Albertine as Scherezade wat stories van liefde vertel sodat sy nog 'n dag kan leef.

Die siel kan nie besit word nie - dit is die tema van soveel van die grootste letterkunde in die wereld.

Maar as jy dit nie kan besit nie, kan jy dit ook nie los nie.

It is terrible to have the life of another person attached to one’s own like a bomb which one holds in one’s hands, unable to get rid of it without committing a crime.

Is dit moontlik dat 'n skrywer te goed kan skryf vir sy eie beswil, het ek halfpad deur gewonder? Die oneindige vermoë om te artikuleer word 'n doel, sonder substansie wat agterbly.

Proust se beskrywings is in baie opsigte net vel-diep - dis ryk mense se toegangsbeheer en skinder wat niks nuuts bring nie. The question is not to be or not to be, but to belong or not to belong.

...as he approached Swann, he seemed to be exhibiting at once an utter contempt for his person and the most tender regard for his hat.

Dis is op 'n manier ook Proust se houding, hy het minder simpatie vir sy karakters as vir hul klere. Laat in die boek erken hy dat hy nie die oppervlak van menswees kan waardeer nie

So the apparent, copiable charm of things and people escaped me, because I had not the ability to stop short there—I was like a surgeon who beneath the smooth surface of a woman’s belly sees the internal disease which is devouring it. If I went to a dinner-party I did not see the guests: when I thought I was looking at them, I was in fact examining them with X-rays.

Een pragtige uitsondering is die dood van sy ouma, iemand vir wie hy duidelik baie lief was.

An hour or two later Françoise was able for the last time, and without causing it any pain, to comb that beautiful hair which was only tinged with grey and hitherto had seemed less old than my grandmother herself. But now, on the contrary, it alone set the crown of age on a face grown young again, from which had vanished the wrinkles, the contractions, the swellings, the strains, the hollows which pain had carved on it over the years. As in the far-off days when her parents had chosen for her a bridegroom, she had the features, delicately traced by purity and submission, the cheeks glowing with a chaste expectation, with a dream of happiness, with an innocent gaiety even, which the years had gradually destroyed. Life in withdrawing from her had taken with it the disillusionments of life. A smile seemed to be hovering on my grandmother’s lips. On that funeral couch, death, like a sculptor of the Middle Ages, had laid her down in the form of a young girl.

Die hele boek is geskryf in die eerste-persoon, in die vorm van 'n herinnering. Dit vermy alle pogings om te drama te maak. Daar is geen onverwagte besoekers by die deur nie; geen konflik en resolusie; geen diskriminasie tussen belangrik en onbelangrik nie, die onkruid is tussen die blomme.

Moet 'n mens dit dan as die waarheid lees? Indien wel, wie is ons held?

Proust neem name inderdaad baie ernstig op: M. de Charlus bly M. de Charlus die hele boek lank, terwyl sy liefdesobsessie "Charlie" is. Hoekom is die een so formeel en die ander so informeel? Meer nog, die teks word kunsmatig gewring sodat ons verteller se naam nooit een keer genoem word nie, Nie in die aanspreek of enige ander verwysing nie. Proust is so paranoies hieroor dat hy ook nie sy pa en ma se naam of familienaam ooit laat val nie.

Die storie volg die styg en val van Proust in high-society. Wat maak hom aantreklik vir mense? Ek dink nie Proust, wat so diep skepties oor alles en almal is nie, weet self nie.

Op 'n stadium noem hy dat die basiese onsekerheid tussen mense spruit uit die feit dat jy jou gedagtes ken maar nooit jou liggaam sien nie. In ander mense kan jy hul liggaam sien maar ken nooit hul gedagtes nie.

Een na die ander word feitlik al die karakters - mans en vrouens - as homoseksueel "ontmasker". Proust vertel sy ontdekking daarvan elke keer asof dit met verstomming en pyn was.

Almal is gay behalwe "hy". Die werklike Proust was gay, so in 'n sekere opsig moet alles seker op sy kop gedraai word. Dis nie die waarheid nie, dis 'n ander soort waarheid, "a unity unaware of itself".

reminiscences of the kind evoked by the noise of the spoon or the taste of the madeleine, or those truths written with the aid of shapes for whose meaning I searched in my brain, where—church steeples or wild grass growing in a wall—they composed a magical scrawl, complex and elaborate, their essential character was that I was not free to choose them, that such as they were they were given to me. And I realised that this must be the mark of their authenticity.

Die grootsheid van hierdie ding, het ek gedink, gaan nie in die skryf, die karakters of die drama wees nie. As dit sal kom, sal dit moet kom in 'n idee.

Aan die einde van hierdie epos is 'n boek met die naam Time Regained. Dis 'n ambisieuse titel.

Dit kom op 'n stadium wanneer Proust onttrek uit die samelewing en 'n semi-kluisenaarsbestaan begin voer. Na 'n dekade of wat kom die Eerstewereldoorlog en dan verdere epiphanies: soos die madeleine se smaak aan die begin hoor Proust, in die leë kasteel van die Guermantes familie waar hy soveel keer gekuier het, die klink van 'n lepel op 'n bord.

Dit is soos 'n roepstem van die misterieuse waarheid.

Sy ou vriendin Gilberte - angstig om hom uit die huis uit te kry - bied aan om vir hom 'n partytjie te gooi met 'n groep intellektuele vriende, maar hy vra haar om hom eerder aan jong meisies voor te stel that they should serve to renew within me the dreams and the sadnesses of my youth and perhaps, one improbable day, a single chaste kiss.

Gilberte is die dogter van Odette en Swann - "a whore and a Jew" - soos iemand hulle beskryf.

Na Swann se dood trou Odette met haar skelm lover de Forcheville en ma en dogter verander hul familienaam, sodat geen spikkel Joodsheid, geen herinnering van Swann in hul lewens oorbly nie.

Na 'n lang draai, kom Proust terug na die oomblik waar hy Gilberte vir jong meisies vra.

“Let me fetch my daughter for you,” she said, “I should so like to introduce her to you. She is over there, talking to young Mortemart and other babes in arms who can be of no possible interest. I am sure that she will be a charming little friend for you.

I was astonished to see at her side a girl of about sixteen, whose tall figure was a measure of that distance which I had been reluctant to see. Time, colourless and inapprehensible Time, so that I was almost able to see it and touch it, had materialised itself in this girl, moulding her into a masterpiece, while correspondingly, on me, alas! it had merely done its work. 

I thought her very beautiful: still rich in hopes, full of laughter, formed from those very years which I myself had lost, she was like my own youth.


Hierdie meisie - in vlees en bloed - is die verlore tyd.

Aan die einde skryf hy oor die wegval van doodsvrees, omdat hy besef dat hy reeds gesterf het met elke liefdesverlies

These successive deaths, so feared by the self which they were destined to annihilate, so painless, so unimportant once they were accomplished and the self that feared them was no longer there to feel them, had taught me by now that it would be the merest folly to be frightened of death. Victor Hugo says:


Grass must grow and children must die.


Proust op sy doodsbed


Dinsdag, April 12, 2016

Die Konformeerder

Stefania Sandrelli in Die Konformeerder
Ek het onlangs 'n onderhoud met Bernardo Bertolucci gesien - nou 'n ou man en rolstoelgebonde.

Dit is dieselfde man, het ek gedink, wie Maria Schneider en Marlon Brando (elkeen in verskillende woorde) 'n pimp en 'n gangster genoem het. Hulle was die twee sterre van 1972 se Last Tango in Paris.

Niemand het Maria Schneider ernstig opgeneem nie. Sy was 19 jaar oud en onbekend toe die fliek uitgekom het en het hippy-dippy gespog dat niks haar skok nie; sy het reeds 100 lovers gehad, 50 mans en 50 vrouens. In later jare het sy hierdie onderhoude berou en gesê dat die fliek haar lewe ruineer het.

Maar hoe verklaar mens Brando, wat op die kruin van sy roem was, en, anders as Schneider, nooit kaal verskyn nie? Brando het geweier om na die fliek weer met Bertolucci te praat.

Vir die wat dit nooit gesien het nie, dit gaan oor 'n affair tussen twee vreemdelinge in 'n leë woonstel. Daar is 'n oomblik wanneer die frustreerde Schneider vir Brando vra

Schneider: What am I doing in this apartment with you?

Brando: Let's say we're just taking a flying fuck at a rolling doughnut.

Schneider: So you think I'm a whore.

Brando: No, you're just a good old-fashioned girl... trying to get along.

Last Tango 'n lammetjie teen die flieks vandag; die bohaai van sy sterre soos 'n ertjie onder die matras. Maar dat hulle seergekry het was nie altemit nie, en dat die verskil in geslag, ouderdom, roem en mag min verskil gemaak het.

Die ou Bertolucci het altwee sy sterre oorleef. Brando is in 2004 oorlede en Schneider in 2011. In sy rolstoel dink hy oor Brando se verwerping:

Hy was woedend oor al die waarheid wat ek uit hom gesteel het.

Bertolucci was een van baie Italiaanse kommunistiese filmmakers - maar nooit 'n ektremis nie. Hy het nie, soos sy mentor Pasolini, 'n fliek gemaak oor die doodmarteling van 20 tieners nie.

Hy was 'n konformeerder. En nie net 'n konformeerder nie, maar 'n student daarvan: dit het hom geprikkel hoedat buitestaanders na binne beweeg, wat hulle daaruit kry en die skuld wat daarmee saamgaan. The discreet charm of the bourgeoisie.

In sy jong dae het Bertolucci geglo dat alle drama seks en politiek was. Na die val van die Sowjet Unie het hy bitter verklaar "dat politiek nie meer bestaan nie, net seks". Maar soos vinkel en koljandel het al die energie het uit sy films verdwyn.

'n Paar jaar voor Last Tango het hy die fliek The Conformist gemaak.

Dit gaan oor 'n jong linkse student wat die kans kry vir sosiale opgang in Mussolini se Italië deur aan te bied om sy voormalige professor te vermoor. Na die einde van Mussolini se bewind swaai hy vinnig weer gat om terug na kommunisme. Stefania Sandrelli, sy vrou, is sy stille ondersteuner deur alles - sy oordeel nie, sy ondersteun die mens, nie idees nie.

Dis 'n fliek wat smeek om gemaak te word in 2016 Afrikaans :)

Nog 'n paar jaar voor The Conformist het Bertolucci Before the Revolution gemaak.

Dit het 'n wonderlike toneel waarin die meisies van die Kommunistiese Party voorberei vir die groot vergadering terwyl hulle skinder oor die omstandighede van Marilyn Monroe se dood ... just a good old-fashioned girl... trying to get along

In sy hart dink die hoofkarakter...

For me ideology has been a holiday. A vacation. I thought I was living the years of the revolution and instead I was living the years before the revolution. Because it is always before the revolution when you’re like me.

Vrydag, April 08, 2016

tripping the light fantastic

Paul McCartney se album
tripping the live fantastic
Die frase "tripping the light fantastic" is honderde jare oud - ouer as opium - maar vir my was hierdie woorde nog altyd soos 'n towerstaf, soos abracadabra. 

Dis 'n beskrywing vir dans en vreugdegevoel en meevoering - oorspronlik uit John Milton, in ou Engels. 

And love to live in dimple sleek;
Sport that wrinkled Care derides,  
And Laughter holding both his sides:—
Come, and trip it as ye go
On the light fantastic toe,

Waarskynlik ook die oorsprong van die Engelse woord trip vir bedwelming.

Ek het dit in my jong dae die eerste keer gesien op Paul McCartney se album tripping the live fantastic

Procol Harum se variasie in die liedjie
A Whiter Shade of Pale

We skipped the light fandango

turned cartwheels 'cross the floor

Dinsdag, Maart 29, 2016

Sink

Stadig maar seker dryf Afrikaanse flieks weg van bekende waters. Drifting too far from shore, soos die ou folk song sê. Hierdie proses van wegdryf is vreesaanjaend, dit gaan altyd 'n mengsel van vryvoel en verlange wees, met donker water onder.

Sink is die nuutste voorbeeld hiervan, dis die mees pynlike Afrikaanse fliek wat ek nog ooit gesien het, maar is dit nie waarvoor ons gewag het nie?

'n Fliek wat ons seermaak; wat afspeel in die stad, vandag, met swartmense en witmense teen mekaar, sonder grappies en musiek.

Dit gaan oor die verdrinking van 'n swart Mosambiekse huishulp se dogtertjie in die swembad van 'n ryk wit paartjie wat veronderstel was om haar op te pas op daardie oomblik, terwyl haar ma haar visa gaan verleng.

Maar hierdie toneel verskyn eers heel aan die einde. Die fliek laat dit aan die verbeelding oor en begin direk daarna, waar die wit paartjie 'n skikking met hul huishulp probeer bereik om haar uit hul lewens te kry.

Maar Rachel - die huishulp - besluit om aan te bly en vir hulle te bly werk, en die twee kry dit nie oor hulle hart om haar in die pad te steek nie.

Waarom doen sy dit?

Deel daarvan is dat sy nie regtig opsies het nie. Maar ook...

Mary Shelley se boek Frankenstein gaan oor 'n mal dokter wat 'n monster skep en dan probeer om van hom ontslae te raak. Nadat die dokter weier om vir hom 'n vroue metgesel te maak begin hy 'n streep moorde van almal rondom (maar nie) sy skepper nie. In die laaste toneel - na die dokter se dood - vra iemand vir die monster waarom hy dit gedoen het.

Omdat hy dit durf waag het om gelukkig te wees, antwoord die monster.

Rachel, die huishulp, is hierdie paartjie se Frankenstein - die lewende herinnering dat jy nie vir geluk mag hoop nie...

Maar Michelle, die wit vrou, is swanger. Hoe oorkom jy hierdie situasie?

Daar is 'n oomblik waarin die fliek lyk asof dit versoening gaan bring, maar versoening kom nooit nie.

Anel Alexander, wat Michelle speel, was die ster van een van Afrikaans se top popcorn flieks van alle tye: Semi-soetSink gee nuwe betekenis aan die woorde Semi-soet. Dis ons eie Do The Right Thing - 'n fliek wat sy naarheid deursien tot die bitter einde.


Donderdag, Maart 24, 2016

God is waar Liefde is

o om te kan trou in die kerk op jou dorp
waar die harte oopblom en die wyn vloei

Dis die enigste twee reëls uit Breyten Breytenbach se Toneelstuk wat ek kan onthou. Dit het my vir 'n oomblik wakker gemaak, soos geraas in die nag, uit 'n onverstaanbare droom. Wat was dit?!

Breyten was reeds in sy klaagliedere fase, maar hierdie stukkie was vir my skitterend. Dit hunker na die heiligheid van gemeenskap, 'n gemeenskap wat saam dra aan hul sondes, wat saam sin maak uit onsinnigheid.

Gemeenskap is 'n ding en 'n daad.

Een van die mooiste oomblikke in Shakespeare, in Love's Labour's Lost, is wanneer die ou vrou vir die ou man sê

I beseech your society

die gelukkige ou man fluister vir die gehoor, wanneer hy agter haar afstap

And thank you too; for society, saith the text, is the happiness of life

Toe ek 'n kind was, in die gemeenskap in die kerk op my dorp, het die dominee eendag 'n storie vertel wat my hare laat rys het.

'n Skoenmaker - Martin - word in die nag wakker gemaak deur die stem van Christus.

"Ek gaan jou moreoggend in persoon kom sien", waarsku Christus hom.

Die verskrikte Martin sit vir die hele dag wat volg net sy beste voet voor. Buite in die sneeu gee hy sop vir 'n boemelaar, help 'n vrou met haar baba en enige iets wat beweeg. Wie weet - dalk is een van hierdie mense "Christus" en hy wil kwalik uitgevang word dat hy nie van hulp was nie.

Maar Christus daag nooit op nie.

Uiteindelik sluit hy sy winkel en gaan slaap maar. Hy droom weer hy hoor die stem, en vra dadelik.

"Waarom het jy gesê jy sal kom, en dit nooit gedoen nie?". Christus antwoord: "Toe jy daardie boemelaar gehelp het, en daardie vrou, was ek by jou".

Hierdie fragment het so 'n indruk op my gemaak dat ek in die volgende week dit in die skooltjie se biblioteek gaan soek het. Die dominee het gesê dat kom van 'n ou skrywer genaamd Tolstoy, maar al wat die skool gehad het was Tolkien.

Die dominee moet sy feite regkry, het ek gedink.

Baie baie jare later het ek die storie uiteindelik weer raakgeloop.

Tolstoy, altyd op-die-man-af, het dit eenvoudig genoem: God is waar Liefde is.

Maandag, Maart 07, 2016

Hammie

Ek onthou in een van die Nuwe Stemme bundels (#3 as ek reg onthou) skryf Antjie Krog in die voorwoord dat bykans die helfde van al die nuwe gedigte deur onbekende skrywers wat oorweeg was handel oor óf God óf die digter se ma.

Hammie is 100% Ronelda Kamfer se ma en 0% God. Dit het my onwillekeurig laat wonder of die twee (ma en god) dalk op een of ander manier verbind is, dat daar iets van dieselfde straf en seen in haar ma vir haar was. Soos ek skryf dink en ek nog daaroor. Daar is beslis niks godsdienstig in die gedigte in - geen sweempie van eendag-sien-ons-mekaar-weer-nie.

Maar nogtans voel dit vir my asof haar ma op 'n manier die vergestalting geword het van alles wat mooi en menslik en bo-menslik was uit haar kinderdae.

die vrou wat haar siek
leave gehou het
vir wanneer iemand 
anders in die huis siek raak


my ma is die spook wat langs die strand stap 
my ma is water 
sy was eers brood

Die res van haar herinneringe is goor en grys met 'n bitter smaak.

Herinneringe as gedigte plae my gewoonlik. Hoe eerliker dit is hoe meer koeëlbestand word dit. Die waarheid maak dit onkritiseerbaar, maar ook op 'n manier onaanraakbaar koud. Ek dink Ronelda Kamfer gebruik dit en van die gedigte is in so 'n veilig-jammer trant: vier daarvan begin met die woorde toe ek klein was...

Digters moet dig en fantaseer en mistieke goeters saam in die pot druk. Dis wat ek die meeste geniet.

Een van die bestes is die kinders se besoek aan haar ma se graf

Ethan en Seymour het die twee langste stokke opgetel 
en besluit om van graf tot graf te gaan 
en die demon vampires terug te slaan onder die grond 

toe ons by my ma se graf kom het Ethan vir Seymour 
aan die hand gevat en gesê this is ma she is frozen 
in the tombstone she is not a demon vampire

Die sublime en die ridiculous. Kamfer, die stil een wat wakker lewe, vertel hoe haar ma, 'n huishulp vir wit mense, gekla het oor die toestand van haar kamer

oor my kamer so vuil was 
jy kan ook net vuil maak en nie ’n fok 
skoonmaak nie 

ek dink daai was haar way om vir my te sê 
ek moet iets anders met my lewe doen

En het sy nie. Kamfer, geanker in emosie, is 'n indrukwekkende digter. Die eerste twee reels van die bundel is

ek het bloed op my hande 
van al die vredes wat ek bewaar 

Min woorde wat raakvat - wat 'n gawe!

om te rou is om te vervel 
en ek wil nog ’n rukkie 
in die dooie dop sit 

daar is baie sulke stukkies juwele oral, frases van insig en deurdringing.

om dronk te wees
was my denial en erkenning
om dronk te wees 
was my plastic gun teen die kop

of

die dood is die ding wat wegraak 
die ding wat jy van vergeet het 
en eendag skielik onthou

As ek een gedig sou kies wat my diep geroer het is dit hierdie een

Nag II 

ek droom net van my ma 
wanneer ek happy is 
in my droom kom sy altyd 
terug van iewers af 
terug van dood wees 
ek vertel haar dan van alles 
wat gebeur het terwyl sy dood was 
hoe ek haar kis uitgekies het 
hoe my ouma nou 
kwaad is vir my en hoe haar klere nog 
in haar kas hang 
dan skud sy net haar kop 
en drink haar tee 
en sê 
dis okay 
my kind 
ek is nou by die huis

Saterdag, Januarie 30, 2016

Fear and Loathing in Las Vegas



In 1971 het daar 'n artikel in Rolling Stone tydskrif verskyn wat legendaries sou word: Fear and Loathing in Las Vegas.

Voordat ek daaroor skryf wil ek teruggaan na een generasie tevore. Aan die einde van die 1950s het Jack Kerouac se boek On the Road verskyn. Dit is deur geslagte van jongmense aangegryp as 'n inspirasie van 'n manier van vry-lewe, sonder al die moraliteit en bagasie van jou ma en pa. [ Ek onthou hoe Koos Kombuis eenkeer vertel het hoedat dit sy lewe verander het ]

Ek self, soos baie ander, het dit in my twintigs gelees. Dit is so lank terug dat ek feitlik niks daarvan kan onthou nie, behalwe dat ek die boek gehaat het. Ek kan nie eers onthou wat my so gepla het nie - ek dink dit het iets te doen gehad met Kerouac se heldeverering vir sy guru: kleintydse dief slimkop Dean Moriarty. In alles van hierdie ou kon ek die kiem van Charles Manson voel, iemand wat die drang na 'n soort blindheid-wat-pyn-verdoof in mense kan sien en vervul. Maar On the Road was positief, dit het 'n nuwe soort lewe voorspel wat gelewe kon word.

Teen die tyd dat Fear and Loathing in Las Vegas verskyn het het daardie lewensstyl gekom en gegaan en homself uitgewoed. Daar is 'n pragtige paragraaf in die middel daarvan

There was a fantastic universal sense that whatever we were doing was right, that we were winning. And that, I think, was the handle—that sense of inevitable victory over the forces of Old and Evil. Not in any mean or military sense; we didn’t need that. Our energy would simply prevail. There was no point in fighting—on our side or theirs. We had all the momentum; we were riding the crest of a high and beautiful wave.


So now, less than five years later, you can go up on a steep hill in Las Vegas and look West, and with the right kind of eyes you can almost see the high-water mark - that place where the wave finally broke and rolled back.


Hunter Thompson, die skrywer, was 'n junkie wat Rolling Stone se "sport lessenaar' beman het. Sy "artikel" het begin as 'n reis om 'n motorfiets resies, die Mint 400, te dek. Maar in werklikheid is dit net hy en "my attorney, Dr Gonzo", wat elke moontlike dwelm op aarde uitprobeer en spekuleer oor enige ander vorms van highs wat hulle moontlik kan kry - van pepersprei in die gesig tot menslike bloed wat hulle by Sataniste koop.

My attorney has never been able to accept the notion—often espoused by reformed drug abusers and especially popular among those on probation—that you can get a lot higher without drugs than with them.

Op een stadium vra iemand vir Thompson of hy okay is, hy sweet dat dit klap. Hy stel die man gerus

I went to a doctor and described my normal daily intake of booze, drugs and poison he told me to come back when the sweating stopped. That would be the danger point, he said—a sign that my body’s desperately overworked flushing mechanism had broken down completely

Saam met al sy illussies oor die 1960 het die idee van "objektiewe joernalistiek" vir Thompson gesterf. In die plek daarvan het hy wat hy gedoen het "Gonzo joernalistiek" genoem - 'n mengsel van waarheid en fiksie en vooroordele alles in een.

The only thing I ever saw that came close to Objective Journalism was the closed-circuit TV that watched shoplifters in the General Store at Woody Creek, Colorado. I always admired that machine, but I noticed that nobody paid much attention to it until one of those known, heavy, out-front shoplifters came into the place ... but when that happened, everybody got so excited that the thief had to do something quick, like buy a green popsicle or a can of Coors and get out of the place immediately.

So much for objective journalism.

Die hele idee van Fear en Loathing was om op te hou worry verantwoordelik en regverdig wees en net uit te leef wat uit jou binneste kom - maak nie saak hoe lelik dit was nie.

I'm OK, You're OK? Overrated. 

The importance of Liking Yourself is a notion that fell heavily out of favor during the coptic, anti-ego frenzy of the Acid Era—but nobody guessed, back then, that the experiment might churn up this kind of hangover: a whole subculture of frightened illiterates with no faith in anything.

Thompson was 'n politieke dier en het in die 60s as Sheriff van Aspen gestaan. Maar skielik was daar 'n geslag jonger mense en vir hulle was politiek just a game played by old people, like bridge.

Las Vegas? Thompson verag die plek en beskryf die kombinasie van geld, dobbel en akrobatiese skouspele as "what the whole hep world would be doing on Saturday night if the Nazis had won the war. This is the Sixth Reich"

Soos Raskolnikov in Crime en Punishment probeer Thompson homself oortuig dat die enigste misdaad is om gevang te word. Daar is 'n gebed aan die Here wat hy doen terwyl hy uit die hotel probeer vlug sonder om sy rekening te betaal.

Do me this one last favor: just give me five more high—speed hours before you bring the hammer down. Which is not really a hell of a lot to ask, Lord, because the incredible truth is that I am not guilty. My primitive Christian instincts have made me a criminal. Creeping through the casino at six in the morning with a suitcase full of grapefruit and “Mint 400” T—shirts, I remember telling myself, over and over again, “You are not guilty.” This is merely a necessary expedient, to avoid a nasty scene. 

Thompson het die Fear and Loathing formule oor en oor herhaal in nuwe artikels, totdat hy besef het dat tyd aanbeweeg het. As 'n frase was "fear and loathing", soos "low culture for high-brows", so suksesvol dat dit betekenis verloor het.
















Oscar Acosta, sy vriend - die werklike "Dr Gonzo, my attorney", het 'n paar jaar later verdwyn en is nooit weer gesien nie. Gegewe sy lewensstyl het Thompson, soos meeste ander mense, aanvaar dat hy vermoor is. Oor sy vriend het hy gesê

Oscar was one of God’s own prototypes—a high-powered mutant of some kind who was never even considered for mass production. He was too weird to live and too rare to die—and as far as I’m concerned, that’s just about all that needs to be said about him right now.

Beide mans het 'n smaak vir vuurwapens en messe gehad.

And I liked to shoot them—especially at night, when the great blue flame would leap out, along with all that noise...and, yes, the bullets, too. We couldn't ignore that. Big balls of lead/alloy flying around the valley at speeds up to 3700 feet per second.

But I always fired into the nearest hill or, failing that, into blackness. I meant no harm; I just liked the explosions. And I was careful never to kill more than I could eat"


Wat besiel 'n mens om so aan te gaan?

Hamlet dink op die laaste dag van sy lewe aan al sy koggel en narspel en erken

I have shot mine arrow o'er the house and hurt my brother

In al daardie jare van skiet-in-die-donker en nie omgee wie aan die ander kant is nie, het Thompson ooit iemand seergemaak, doelbewus of nie, wonder ek? Ek wil graag glo hy het nie, dat hy op sy manier nog onskuldig was toe hy - baie jare later - uiteindelik homself doodgeskiet het.

Die nota wat hy gelos het, was

No More Games. No More Bombs. No More Walking. No More Fun. No More Swimming. 67. That is 17 years past 50. 17 more than I needed or wanted. Boring. I am always bitchy. No Fun — for anybody. 67. You are getting Greedy. Act your (old) age. Relax — This won't hurt

Vrydag, Januarie 08, 2016

As You Like It

Kevin Kline en Alfred Molina in Kenneth Branagh se filmweergawe 
Wat beteken die woorde As You Like It?

Die tradisionele antwoord is dat As You Like It 'n "pastorale drama" is (wat dit ook al beteken), en dat Shakespeare inter alia sê "Hier is een soos wat julle plebs daarvan hou".

Die drama is verbasend gewild met akteurs - wat ek kan verstaan - en met gehore ( vir iets so staties en on-dramaties - verstommend ).

Eerstens: dink aan As You Like It as 'n klomp hippies wat dagga rook in 'n woud en sit en snert praat oor die wereld daar buite.

Vergeet vir 'n oomblik dat dit 'n drama is en dat iets veronderstel is om te gebeur - sonder daardie verwagting word As You Like It ongetwyfeld een van Shakespeare se grootste werke, een van my absolute gunstelinge. Shakespeare onderdruk die "storie" - gender-bender Rosalind wat die woud in vlug - soveel as moontlik. Alles speel af in "die forest of Arden" waar dit ookal is.

Kenneth Branagh het 'n wonderlike fliek daarvan gemaak, wat afspeel in...errrm... 19de eeuse Japan.

Sy fliek sny ongelukkig een van die teks se juwele uit - TOUCHSTONE se verduideliking van hoe konflik in high-society werk.

I did dislike the cut of a certain courtier's beard: 
he sent me word, if I said his beard was not cut well, 
he was in the mind it was: 
this is called the Retort Courteous.
If I sent him word again 'it was not well cut,' 
he would send me word, he cut it to please himself:
this is called the Quip Modest
If again 'it was not well cut,'
he disabled my judgment: 
this is called the Reply Churlish. 
If again 'it was not well cut,
he would answer, I spake not true: this
is called the Reproof Valiant
If again 'it was not well cut,
he would say I lied: this is called the
Counter-check Quarrelsome: and so to the Lie
Circumstantial and the Lie Direct.

As You Like It is deurdrenk met sinisme en melankolie soos daardie - en dis nie sommer enige melankolie nie:

JAQUES
I have neither the scholar’s melancholy, which is emulation; nor the musician’s, which is fantastical; nor the courtier’s, which is proud; nor the soldier’s, which is ambitious; nor the lawyer’s, which is politic; nor the lady’s, which is nice; nor the lover’s, which is all these, but it is a melancholy of mine own, compounded of many simples, extracted from many objects, and indeed the sundry contemplation of my travels, in which my often rumination wraps me in a most humorous sadness.

Die bekendste voorbeeld van hierdie melankolie is seker die "All the world's a stage" toespraak, een van Shakespeare se bekendstes.

Maar daar is twee stemme in As You Like It.

And so, from hour to hour, we ripe and ripe,
And then, from hour to hour, we rot and rot;
And thereby hangs a tale

Daar is die Rot maar ook die Ripe: Liefde. Die ander helfde van As You Like It is liefde.

PHEBE Good shepherd, tell this youth what 'tis to love.

SILVIUS It is to be all made of sighs and tears;
It is to be all made of faith and service;
It is to be all made of fantasy,
All made of passion and all made of wishes,
All adoration, duty, and observance,
All humbleness, all patience and impatience,
All purity, all trial, all observance;

Sulke pragtige onskuld en idealisme in dieselfde bitter siniese werk? Dieselfde skrywer? Yebo.

As You Like is die teks waaruit die woorde too much of a good thing kom. In baie opsigte vang daardie frase hierdie oorgang vas: van ryp na vrot, van onskuld na ervaring.

En dit bring my by: wat beteken As You Like It?

Soos ander drama-titels (eg Measure for Measure en All's Well That Ends Well) glo ek dit is 'n sleutel tot die Shakespeare fenomeen. Sy weiering om een waarheid to aanvaar.

Do I contradict myself?, het Walt Whitman gesê. Very well, I am large, I contain multitudes.

As You Like It beteken daar is te veel vir een mens, maar daar is iets vir jou. Tussen alles, soek en kies dit. Neem daaruit wat vir jou sin maak. As You Like It.

O wonderful, wonderful, most wonderful 
wonderful, and yet again wonderful

Sien ook: My Somer van Shakespeare.

Woensdag, Desember 30, 2015

The Sheltering Sky

... we get to think of life as an inexhaustible well. Yet everything happens a certain number of times, and a very small number, really. 

How many more times will you remember a certain afternoon of your childhood, some afternoon that's so deeply a part of your being that you can't even conceive of your life without it? Perhaps four or five times more. Perhaps not even. How many more times will you watch the full moon rise? Perhaps twenty. And yet it all seems limitless.


**

Dit is die laaste woorde van The Sheltering Sky.

Bernardo Bertolucci maak flieks soos wat Ibsen dramas skryf. Twee ure om te wys dat alles 'n gejaag na wind is, en niks oor niks gesê kan word nie. En dan 'n einde wat altyd iets beteken, en alles op sy kop draai.


Ek onthou, in die fliek 1900, Gerard Depardieu se fanatiese verdediging van sy ryk vriend (Robert de Niro) voor die kommunistiese mob wat hom wil hang - met oor-en-oor herhaling van die woorde "The Padrone is Dead!".  Die man lewe maar sy euwel is verby, julle hoef hom nie dood te maak nie.


En dan, nadat die skare verdaag, sê Robert de Niro droogweg: "The Padrone is Alive." 


Ek onthou die spinnekop in The Last Emperor wat na 'n honderd jaar uit sy boksie gelaat word en wonderbaarlik, soos godsdiens onverstaanbaar maar onvernietigbaar is, doodgewoon uithardloop asof dit gister was.


Ek onthou Marlon Brando in Last Tango in Paris, wat uiteindelik geskiet word en die kougom uit sy mond haal en onder die stoep prieël vasdruk voordat hy sterf. 


Kougom, 'n simbool van meganiese plesier, iets wat eens lekker was maar dan net 'n breinlose herhaling word, 'n herroeping na die lekker wat was.


In die Sheltering Sky speel Debra Winger 'n Amerikaanse vrou wat in Algerië beide haar man en haar skelmpie kwytraak en uit nood die houvrou van 'n Maliese Moslem word, met burka en al. Is sy 'n slagoffer? 

Die belangrike oomblik is haar terugkeer na "beskawing", na die Westerse mans wat ongeduldig vir haar wag met dieselfde besitlike, manipulerende arms. 

Altyd iets interessants.